و/عەبدولکەریم پێنجوێنی
هۆزو
تیرهو لقهكانی كورد بریتین له نزیكهی ( 500) بهش له كوردستان و
دهورو بهری ههندێ ولاَتى دراوسێ بلاَو بوونهتهوه. مێژوو ناسهكان
ههموویان به شێوهیهكی گشتی باسی ههموو تیره و هۆزهكانیان نهكردوه.
ههر یهكهیان ناوی ههندێكیانی بردوه. بۆ وێنه مهسعوودی له كتێبی –
مروج الذهب – دا ناوی چهند هۆزێكی كهمی بردوه له كتێبی (النفسیه). دا
تهنها ناوی یهك هۆز (بازیجان) زیاد كراوه ئهستهخهری له (ل 115) ی
كتێبهكهیدا ناوی سێ هۆزی بردوه. ناو و شوێنی دانیشتنیانی له
خشتهیهكدا دیاری كردوه ههروهها له لاپهره(98) دا ناوی(رموم) ی
بردوهلهپاشدا ناوی(33) هۆزی كوردی نووسیوه كه له ولاَتى فارسدا ئهژین
(ابن حوقل و مقدسی) داكۆكی ئهم بیرورِایه ئهكهن و ژمارهی رِهشماڵه
كوردهكانیان به (500) ههزار كهس داناوه. له (فارسنامه، مسالك
الأبصار. معجم البلدان. صبح الأعشی، التشقیف) ناوی بیست ویلایهت براوه
كه نیشتمانی كورد بووه له پاشدا ناوی برِێك هۆزو تیرهی كورد ئهبات.
ئهتوانین بڵێن هیچ كهسێك لهم مێژوو نووسانه بهتهواوی ناوی هۆزو
تیرهكانی كوردیان نهبردوه ههروهها مێژوو نووسان (دهۆست و خانیكۆف)
و(دكتور دانیلو) نهیان توانیوه به تهواوی دهرباری ههڵس و كهوتو خوو
رِهوشتی كوردو تیرهو هۆزهكانی به شێوهیهكی زانستی بنووسن.(1) لێرهدا
بهشێوهیهكی كورت باسی هۆزو تیرهكانی كورد ئهكهین ئهوی شیاوی باس
بێت وه به كورتی ژمارهی خێزان و شوینی دانیشتنیان دیاری ئهكهین بهپێ ی
پیتهكانی ئهبجهدی.1. ئهو کهسانهی ئهیانهوێ له هۆزو تیرهکانی
کورد شارهزا بن سهیری ئهم سهرچاوانه بکهن: (مجموعه ملاحظات واخبار
حول کردستان ل 686 میسیۆ ئهلهکسهندهر ژابا، کتێبی مسیو نیکیتین و
بهرگی بیست و یهکهمی ئینسکلوپیدیای گهوره کتێبی (هانری)و (کاپتان
های)و (مێجهرسۆن)و کتێبی (سیرمارک سایکس، پیسین میران خلیفه)و پرۆفیسۆر
(ئاکیازارۆ) دکتۆر (ریچ)، (ئارکالیان) و (مورگان)و شرهفنامه....هتدأ
ئهتمانیكان:
نزیكهی(5) ههزار خێزانی كۆچهرین له ناوچهی بهتلیس و بۆتان و مووش و
ئهنقهرهدا بلاَو بوونهتهوه. ئاخه سووری: نزیكهی پهنچا خیزان ئهبن
بهشێكن لهتیرهی مهندهمی و له گهرمیانی كوردستاندا جێ گیرن. ئاخ
چهشمی: ئاق چهشمی – نزیكهی( 300) خێزانن و له رِۆژئاوای (سیواس) دان.
ئادهزكانی: ئهم هۆزه له ناوچهی فارسدا جێ گیرن (ابن حوقل) له دیوانی
الصداقه ل 185 – 187 – و مقدسی و ئهستهخهری. ئادمانلی: نزیكهی 180
خێزان ئهبن له ناوچهی بایهزیددا ئارتۆس: له چهند تیرهیهك پێكهاتوون
نزیكهی چوار ههزار خێزانن له ناوچهی موسڵ و زاخۆ و دهۆك بیت الشباب و
خۆشاب و شتاخ دا جێگیر بوون ئهمهش ناوی تیرهكانه عزالدینی، مهرزهكی،
مامهرِهشی، مامهند، ئالان، بروز، جریكی، شێدان، مامخۆر، خاوێستان،
شهرفان، ماوهدان، گاودان، زهنگی، زیرهك، هافیجان. ئازادبهختی: له
ناوچهی خورِهم ئابادو دلفان و خاوه و طرهان – دا بلاَوبونهتهوه.
ئازاددوختی: له ناوچهی فارسدا جێ گیربوون (ابن حوقل له الصداقه -
استخری.ئاشمیشارت: نزیكهی (500) خێزان ئهبن له ناوچهی خهرپوتدا بلاَو
بوونهتهوه ههموویان زازاو مهزههبیان شیعهیه. ئاكۆ: نزیكهی ههزار
خێزان ئهبن له سهروی رِانیهو ناوچهی ههولێر دان. ئالاك: فارس نامه
ئهڵێت ئهمانه له كورده فارسهكانن.ئالیكایلی: سهدو پهنجا خێزانێكی
بلاَون. ئامهرزان: چهند خیزانێكن له ناوچهی (سیوهرك)ن. ئایرۆ: نزیكهی
( 100) خێزانێكی كۆچهرن له ناوچهی موسڵ دا ئهژین. ئهبوتایهر: چهند
رِهشماڵێكن له ناوچهی (سیوهرك). ئاجاخی: چهند خێزانێكن به (ئاجاخ
كاخدری) به ناوبانگن له ناوچهی سابڵاخ و موكری ئهحمهد زهینهڵ – له
ناوچهی (سنه) دان.ئهحمهد وهند: بهههمهوهند بهناوبانگن. ئهختیار
دینی: له نهوهی ئهمیر ئهختیارهدین ی سهرداری بانهو
سنهن.ئهردهڵان: له شاری سنهو دێهاتهكانی دهورو بهری شاری تاران
بلاَو بوونهتهوه. فهرماندارانی سنه لهم بنهماڵهیهن.
ئهردهلاَنیهكان له سهرهتاوه فهرمانرِهوای شارهزوور بوون له
پاشدا ناوچهی – سنه - یشیان خستۆته ژێر دسهلاَتى خۆیانهوه جارێك له
ژێر دهسهلاَتى ئێران و جارێك لهژێر دهسهلاَتى توركدا بوون ماوهیهكیش
سهربهخۆ بوون. ئارۆك: یا بۆرۆك یا ئارۆك چیلی 400 خێزان ئهبن له نێوان
ئهماسیهو طۆفاندا. ئازهلی: بریتین له چهند رِهشماڵێك له ناوچهی
مووش. ئیسحاقی: ئهمانه له ناوچهی فارسدان. ئیسماعیل عوزهیری: نزیكهی
(600) خێزانن له زستاندا له خاكی ئێران و له هاوین دا له نێوان دوكان و
تۆقمان و سورداش دان. ئاشتهم هاری: ئهم هۆزه له ناوچهی فارسدا بوون.
ئهشنویه: له ناوچهی شنۆو لاجان دان. ئالخاس: یا ئالقاس ئهڵێن نزیكهی (
500) خێزانێك بوون لهخواروی رۆژههلاَتى حهڵهبدان چیایهك بهم
ناوهوه ههیه. ئالیا: ئهمانه كۆچهرین له دهورو بهری خهرپوت ژیان
بهسهر ئهبهن. ئیمامی: ئهمانه جاف –ن نزیكهی (70) خێزانێك ئهبن له
جوانرِۆدا. ئهمبارلو: ئهنبارلۆیا – ههمبارلۆ له عیراقی عهجهم دا
بلاَو بوونهتهوهو بهشێك له لورِهكان بهم ناوه بانگ ئهكرێن.
ئهورامی ههورامی: خۆیان بهنهوهی بههمهن ئهزانن و له ناوچهی
ههورامان (سنه)دا دوو ههزار خێزان زیاترن. ئایله رِووتی: ئهمانه
بهشێكن له - ئێناخی – ه كان له زستاندا له دهورو بهری سیروان و له
هاوین دا له نێوان ههورامان و جوانرِۆدا ئهگهرِێن. ئایناخی: نزیكهی
(50) خێزانن له ناوچهی بلوك و جوانرِۆ و له هاوین دا بهرهو چیای شاهۆ
رِۆیشتوون. ئهمانهش جاف- ن ناوی بابا گهورهیان – ئیناق – بووه.
ئهیوبیهكان: ئهمانه به (ئال ئهیوب) یا فهرمانرِهوایانی میسرو شام
بهناو بانگن سهلاحهدینی ئهیوبی لهم هۆزهیه. له ناوچهی كهركوك و
دهوروبهری بلاَو بونهتهوه. ئایولۆند: یا ئایتی وهند نزیكهی ههزار
خێزانێكن له ناوچهی دلفان و تهرهان و پێشكۆدان.
ب
بابا
جانی: لهگهڵ تیرهی قوبادی دا نزیكهی (800) خێزان ئهبن له بهشی
جافهكانی جوان ئهمیر تهیمور ئهمانهی له خاكی عوسمانیهكانهوه
بهرهو ئێران گواستهوه ههندێكیان له ناوچهی كهرهند دا
ماونهتهوه. بابان: ئهمانه له سهردارهكانی (بهبه)ن و له ناوچهی
سلێمانی و سنهدا بلاَو بوونهتهوه له بهشی كرمانجن. ئهمانه زۆر
بهرِێزهوه ناوی خالیدی كورِی وهلید ئهبهن وهك ئهڵین خالید ئهمانی
موسوڵمان كردوه. به پێچهوانهی ئێرانیهكان كه عومهری كورِی خهتاب
موسوڵمانی كردن كهچی خراپهی ئهڵێن. باجهلان: ئهمانه بریتین له دوو
بنهماڵه (جهمورو قازانلو) و له تیرهی (لهك)ن له هۆزی لورِی گهوره
نزیكهی (1100) خێزان ئهبن له دهورو بهری قۆرهتو هۆرێن و شێخان و
قهسری شیرین و قازانیهو مهندهلی دا جێ گیر بوون. نزیكهی( 70) خێزانیان
چۆته ناوچهی قهزوین. بادهلی: نزیكهی (1000) خێزانیان له ئالشگرو
یۆزی دایهو (700) خێزانێكی تریان له ناوچهی زازادایه ههموویان شیعه
مهزههبن. بادینان: یا بههدینان یا فهرمانرِهوایان عهمادیه بابا
گهورهیان ناوی بهاء الدین بووه. ابن خلدون له باسی بهربهر دا
ئهنووسێ بادین كوردن و له ولاَتى جهزائیردا دائهنیشن. (تێ بینی –
ناوچهی بادینان ناوهندی دینی زهردهشتی كوردو هۆی پهره پێ دانی ئهو
دینه بووه به بهدینان ناوبانگیان دهركردوه. فیردهوسی له شانامهدا
به - دینی بههی – ناوی زهردهشتی یانی بردوه). باران: هۆزێكن له
ناوچهی سیوهركدا. بارزان: (2750) خێزانن له سهروی زێ ی گهورهن له
ناوجهی زێبارو موسڵ دا جێ گیرن باریسان مهسعودی ل – مروج الذهب – دا
ئهڵی ئهمانه لهگهڵ هۆزه شاخاویهكاندا ئهژیان. (1)بازۆكی: له
ناوچهی تاران و قهزوین بلاَوبوونهتهوه. دكتور فریج ئهڵێ نزیكهی پێنچ
ههزار خێزانی بازۆكی له ناوچهی ئهریڤاندا ئهژین.(2) بازیكهلی:
نزیكهی (70) خێزان ئهبن له ناوچهی – مهلازگرد – نیشته جێن. بازینجان:
مهسعودی و یهعقوبی و ئه ستهخهری ئهڵین له ناوچهی ئهسفههاندا
ئهژین. باسیر: یا باسری یا باسیریه لهئهنسكلۆبیدیای ئیسلامی دا وشهی
(مابیر) هاتووه. له سهرهتادا له شارهزوور ژیاون و له پاشدا رِوهو
شام و میسر كۆچیان كردوه.
1. مهبهست له جبال الأکراد-ه
که ووڵاتی عهرهب له ووڵاتی عهجهم جیا دهکاتهوه. له شاخهکانی
ههمهدان و شارهزوورهوه دهست پێدهکات تا سنوری ویلایهتی تهکفور.2.
کوردلر ل 35
باشمانلی: له نێوان مهلازگردو ئاڵشگر دا
ئهژین. باشناوهی: له ناوچهی زۆزان دا ژیاون. معجم البلدان ئهڵێ
ناوچهكه بریتی یه له موسڵ و خێلات و سهلماس. لهم ناوچهیهدا تهلارو
دیواری زۆر ههیه. باشۆكی: له ناوچهی رِهوانسهری سنهدان. باكیلی:
ئهستهخهری و ابن حوقل و مقدسی ئهڵێن له ناوچهی فارسدا ئهژین،
بهلاَم مقدسی له بری باكیلی – سالائی – نووسیوه. باڵابرانلی: 560 خێزانن
له رِۆژ ئاوای كهناری فورات دهورو بهری ئاگین و خواروی ئهرزهنجامیش
ههن. باڵاوهند: زیاتر له(200) خێزان ئهبن له ناوچهی ههلیلان و
زهردهلاندا ئهژین باڵا گرێوه له لورِهكانی ناوچهی كرماشان – ن.
بالهك: (1200) خێزان ئهبن له ناوچهی سهرووی روباری رِهواندورزدا
ئهژین نزیكهى (60) دىَ ئهبنبالهكان: نزیكهى (200) خێزان ئهبن له
هۆزى زرزارن به ناوى دىَ كهیانهوه ناونراون . بالهیان: (70) خێزانێك
بوون له ناوچهی خۆی دا. بالیلوهند: یا بالیوهند. بانهیی: نزیكهی
(3500) خێزانن له ناوچهی (بانه) دا (145) ئاوایی پێك دێنن له ناو شاری
(بانه) دا زیاتر له(800) خێزان پێك ئههێنن. بادهنوری: له ناوچهی
خۆراسان دا ئهژێن. بهختی: بهختیان یا بۆتان بریتین له چوار تیره
(سهندی، محهمهدی، راستی. دهنیكی) نزیكهی( 3000) خێزانن. له ناوچهی –
زهرزان – ههزاریان له ناوچهی موسڵ و( 500) یان له ئاگرێن ئهمانه
له ناو هۆزه كوردهكانی تردا بلاَو بوونهتهوه. بهختیاری: ئهمانه
بهشێكن له هۆزی لورِی گهورهو له دوو لق پێك هاتوون (چوار لنگ) و(حهوت
لنگ). چوار لنگی له ناوچهی بروجهرد و گوڵپایگان، حهوت لنگ له كرماشان
و ئهسفههان و شوشتهرو زهرد كۆدا ئهژین. ئهمانه زیاترین له (10)
ههزار خێزان. ئهم دوو لقه (35) تیرهن. دكتور فریج له كوردلر دا ئهڵێت
ئهم بهختیاریانه له نهتهوهی كوردن رۆژههلاَتناس – كرزن – ژمارهی
بهختیاریهكانی له ساڵی(1918) دا به(170) ههزار كهس نووسیوه.
بنهچهی ئهمانه ئهگهرِێتهوه بۆ كشتاسبی كورِی كیانی. بهدری: ئێستا
بلاَوبوونهتهوه. بهدلیسی: یا ئهمیرهكانی بهدلیس براخۆی: پانتایی
خاكی براخۆی یهكان نزیكهی (220) میل ئهبێت ژمارهیان زیاتر له ( 300)
ههزار كهسه له ناوچهی كهلات دا بوون ئهمانه فهرمانرِهوای
دهوڵهتی بلوج یان كردوه. برِیك له بناماڵهی كامێران له هیندستان
جێگیر بوون ئهمانه ههمووی سونی مهزههبن. برادۆست: نزیكهی (3000)
خێزانن له ناوچهی رِهواندوزو پارێزگهی ههولێردا له دوو تیره پێك
هاتون. (سۆماڵی – تهركهوهری). بهراز: ئێستا نزیكهی 100 خێزان ئهبن
له هۆباتو قۆرهتوو مهریوان و سنهدا جێ گیرن ئهم تیرهیه له نهوهی
كهی ها ساڵحن كه ئهمیر دهری كردون هاتنه كوردستانی ئێران.بهراز
دوختی: ئهمانه له خاكی فارس دا بوون (ئهستهخهری و مقدس و ابن حوقل).
بهرازیه: نزیكهی (9000) خێزانن له هۆزی( بریزانلی) له ناوچهی( سروج)
دا نیشته جێ بوون. ئهم هۆزه له دوانزه بنهماڵه پێك هاتووه( كیتكان،
شیخان، ئۆكیان، شهدادان، مهنلی دینلی، معافان، زروان، پێجان، قهركێجان،
دینان، میردیدان).(1)1. نوسهر تهنیا ناوی 11 ی نوسیوهبهرزنجی: نزیكهی
1500 خێزانن و له ناوچهی كهركوك و سنهو خانهقین ئهمانه ساداتی
بهرزنجه نین جیاوان. بهركیلی: ههزار خێزانن له خواروی قهره شار، له
كهناری رِوباری قزل ئێرماق. بهرواری: 1700 خێزانن له سهروی رِوباری
(كاره) كه ئهرِژێته زێی گهورهوه بلاَو بونهتهوه بریتین له دوو
تیره1. بهرواری بالا كه( 700) خێزانن2. بهرواری خوارو( 1000) خێزانن.
بهریزانلی: ئهمانه بهشێكن له هۆزی (حهسهن عهلی) و له نزیكی گۆمی
وان نیشتهجێ بوون دهورهی( 900) خێزان ئهبن. بهشری: ئهمانه لهنێوان
سهعدهد میافارقین و دیاربهكر بلاَو بوونهتهوه. بهشێكی تریان له
ناوچهی كرماشان و شیرزاد دان. بهكران: ئهمانه (500) خێزان ئهبن و له
هۆزی (بهكر توانیای) كۆنن له زستاندا دهورو بهری دیاربهكر و هاوین
ناوچهی سهعدهد شوێنیانه. بلباس: هۆزیكی گهورهن له ناوچهی موكری و
سابلاغدا ئهژین. بلیكار: له سهرووی شاری جولهمهرگ دا ئهژین نزیكهی (
180) خێزانێكن. بلیكان: شهش ههزار خێزانن زازاو شیعه مهزههبن له
ناوچهی مرشدا ئهژین. بلیكانی: له (250) خێزان زیاترن. ژمارهیان نزیكهی
(1000) كهسێك ئهبێت. ئهمانه گهرِۆكن زیاتر له ناوچهی مرعش دان.
بلیلوهند: یا باڵێوهند نزیكی (300) خێزانن له ههنگۆژان و ناوچهی
ژاوهرۆی سنهدا نیشتهجێن. له نێوان كهركوك و سلێمانی و له ناوچهی
كرماشان یشدا ههن. بهنداد مههدی: ئهمانه له ناوچهی فارسدا ئهژین "
ئهستهخهری و مقدسی و ابن حوقل". بهندهداكی: ئهمانه له ناوچهی
فارسدا ئهژین " ئهستهخهری و مقدسی و ابن حوقل ". بۆرهكهیی: بابا
گهورهیان ناوی (بۆرهكه) بووه نزیكهی (450) خێزانن له ناوچهی زههاو
و له یلان و ههندێكیان له عێراق و ئهسفهد ئابادو ناوچهی حوسهین
ئابادی سنهدا ئهژین. ئهمانه بهشێكن له مهمهندیهكان. بۆزیكان: (
180) خێزانێكی بلاَون. بۆلێ: له زستاندا له دهوروبهری ههولێر و باڵهك
له هاوین دا له ناوچهی كۆیه نزیكهی 150 خێزانن. بههدینان: بادینان
ههمان فهرمانرِهوایانی عهمادیهیه كه باسكرا. بههاروهند: نزیكهی
ههزار خێزانن و له (كیالان) و سهرووی دیزفول دان. بهشێكن له تیرهی
دێركۆند. بههتوئی: یا (بێ توئی) ههزار خێزانێكن لهسهرووی رِۆژئاوای
كرماشان دا (میر ئهحمهدوهند) و (دهم سهفاوهند) بهشێكن لهم هۆزه.
بههێرماز: شیعه مهزههب و زازان له ناوچهی خهربووت نیشتهجێن له
(500) خێزان پێك هاتوون.بێ باڵی: یا (بێبانی) نزیكهی (400) خێزان له
قهزای خانهقین و سهرووی كهركوك و ناوچهی سلێمانی ئهژین. بێتیاوهند:
چهند خێزانێكن له سهروی رِۆژ ئاوای شاری مهندهیلی.بێتیار وهند: چهند
خێزانێكن له خواروی شاری سنهدا ئهژین. بێراندهند: نزیكهی (10) ههزار
خێزانن ژمارهیان كه (60) ههزار كهس زیاترن ئهكرێنه دوو بهشهوه1.
یار ئهحمهد2. ماڵ ئهسهد، ههردوو بهشهكه له (26) تیره پێك هاتوون و
ههموویان لورِن. بێژندوهند: ئهمانهش دوو تیرهن له ناوچهی (لفان)
سهفهرخانی. حهیدهر بهگی.
پ
پایی:
نزیكهی (1000) خێزانن له شاخهكانی ههشت بههلو شیرازو قیراب و سهرووی
دیزفول دان. پاتاقی: له دهوروبهری كرماشان و رِۆژئاوای كهرهند جێ
گیرن. بازۆكی: له ناوچهی رِهوانسهر و شاخی شاهۆ، ههندێكیشیان له
ناوچهی لهیلاغ دان. پالانی: نزیكهی (350) خێزانێكن له نێوان زهنگ
ئاواو قهرهتهپهو رۆژههلاَتى چهمی سیروان و دگاگاداا. پایرهوهند:
دهورهی 800 خێزان ئهبن له شاخهكانی (پرِاو) و سهرووی رۆژههلاَتى
كرماشان و خوارووی رِۆژئاوای دینهوهردان. پهچناوهند: ئهمانه له
ناوچهی خۆراساندان. پرِپیشهیی: لهناوچهی ئهسفهد ئاباد و سنه دا
جێگیرن و نزیكی ههزار خیزان ئهبن. پسانی: ئهولیا چهلهبی له بهرگی
چوار ل 75 دا ئهم هۆزهی به كورد داناوه. پشدهری: نزیكهی (2) ههزار
ئهبن له ناوچهی پشدهر ئهمانه میراوده لیشیان پێ ئهڵێن. یانی له
بهرهی (میرعبدالعلی) و ئهمانهش له سێ بنهماڵهن (بابهكرئاغا،
مهحموودئاغا،عهباس ئاغا). پهبخیتان: نزیكهی(900) خێزانێكن له سهرووی
سعرد و دهوروبهری موش دان. پهنیانیشل: ئهم هۆزه له 9 تیره پێك
هاتوون (زهیدان، باركهشان. كهناربروش، سوورهتاوان، بلیجیان، گۆجی، جلی،
نشویلان، موسانان). نزیكهی (1200) خێزانن له رۆژههلاَتى ورمێ دان.
پهنیجاری: (450) خێزان ئهبن له رِۆژئاوای شاری موش دا. پوران: نزیكهی
(200) خێزان ئهبن له نێوان دیاربهكر و موش دا. پیران: نزیكی(600) خێزانن
له سهرووی رِانیه و ناوچهی موكری دا ئهمانه بهشێكن له بڵباس.
پیزان: نزیكهی( 30) خێزان ئهبن له ناوچهی لاجان ی كۆن. پیزیانلی: له
ناوچهی (ئهرزرِۆم) دا ئهژین و دهورهی (700) خێزان ئهبن.
ت
تاپیان:
نزیكهی ( 300) خێزانی گهرِۆكن له خوارووی گۆمی وان دان. تارابی:
بهشێكن له هۆزهكانی پشتكۆ. تاراری مرادی: له قارهخان و كانی درێژدا
له ناوچهی سنهدا ئهژین بهشێكن له مهمهندیهكان و(100) خێزان ئهبن.
تاكۆلی: نزیكی (450) خێزانێكن له رِۆژههڵاتی گۆمی وان دان. تاڵهبانی:
دهورهی (1050) خێزانن له ناوچهی كۆیه و كهركوك و خانهقین دا بلاَو
بوونهتهوه. تاماداتی: (تاهماداهنی) ئهمانه بهشێكن له كورده
فارسهكان. تاوگۆزی: یا تابجۆزی نزیكهی (50) خێزان ئهبن له ناوچهی
جوانرِۆی سنهدا. تایشهیی: بهشێكن له جافهكانی جوانرِۆ و له
رِهوانسهردا جێگیرن. تهبتهكی: تیرهیهكی بچووكن بهلاَم ئازاو
شهرِانی له ئهشكهوتی داود و قهمرانیه نیشتهجێن له ئهنسكلوبیدیای
ئیسلامی دا له بری تهتهكی(بهستێكی) نووسراوه. تهرخانی: بهشێكن له
هۆزی جافی مرادی له ناوچهی شارهزوور و گهرمیان رِهواندوزدا ههن.
تهرهانی: بریتین له ( 12) تیره له هۆزی لهك (7000) خێزان ئهبن
ههموویان ئهچنهوه سهر لورِ ژمارهیان له ( 40) ههزار كهس زیاتره
له ناوچهی سایمره و خاوهو تهرهانی لورِستاندا نیشتهجێن. تهلیه:
بهشێكن له بنهماڵهی (حسانلو) له ناوچهی كهركاردا نیشتهجێن.
تهمرتۆزهیی: نزیكهی (300) خێزانن له ناوچهی له یلاخ و سهرووی
سنهدان. تههۆیی: ( 100) خێزانیكن له دهوروبهری قهزوین دان.
تیرهییهكان: (650) خێزانن له سهرووی دیاربهكر نزیكهی ( 450) خێزان
لهمانه له ( 24) میلی رِۆژئاوای ئهنقهرهدا ئهژین.نزیكهی (50)
خێزانن له ناوچهی كفری و زهردا و كهركووك و خانهقین دان. تیله كۆیی:
یا تیلهكۆهی نزیكهی ( 700) خێزان ئهبن له ناوچهی هۆباتو تیلهكۆ له
هاویندا دهچنه باشماخی سنه.
ج
جاف:
زیاتر له (12) ههزار خێزان ئهبن و شۆینی ههمیشهییان ناوچهی سلێمانی
یه له زستاندا له بانی خێڵان تا سنووری قزلرباط (قزرابات) ئهچن. له
بههاردا له شارهزوور تا نزیكی سنه ئهچن ئهم هۆزه دوو لقن 1- جافی
مورادی1- جافی جوانرِۆیییاخود جافی عیراق و جافی ئێران. جافی عیراق
(مورادی) (32) تیرهن بهم شێوهیه (رِۆغزایی، گهڵاڵی، تهرخانی. شاتری،
هارونی، كهماڵهیی، عهمهلهیی، بهداخی، سهدانی سهیانی، میكایلی،
سمایل عوزێری، شێخ سمایلی، سۆفی وهندی، نهورۆلی، شوان، شێخ بزهینی،
تهلانی (جافهرِهشكه)، غهواره، بێ سهری، قهویلهیی، پهرخی، چوچانی،
هۆزحهسهنی، رِهشهوبۆری، باشكی، مرادی، یوسوجانی، یهزدان بهخشی، پشت
ماڵهیی، یاروهیسی. عیسایی، شهرهف بهیانی). بهشی دووهم یانی جافی
ئێران (جوانرِۆیی) ئهمانهش (15) تیرهن بهم شێوهیه (قوبادی،
باوهجانی، وهلیدبهگی – وڵهوبهگی، ئێناخی، ئیمامی، دهتویی، تایشهیی،
تاوگۆزی، كهلاشی، نامداربهگی، قادرمیروهیسی، نهیریزی، میرهبهگی،
دڵهتازهیی، دارواشی). ههموویان سونی مهزههبن. جاكیه: بهشێكن له
تیرهی (حسانلو). جهباری: له نێوان چهمچهماڵ و كهركوك و شوان له یلان
و وان نزیكهی (500) خێزان ئهبن. جهبارهكی: مهسعودی له (مروج الذهب)
دا ئهڵی له جبل الاكراد ژیاون. جوبرانلی: نزیكهی 2 ههزار خێزانن له
نێوان بهتلیس و موش دا بریتین له ههشت تیره (تۆرینی، تالیكی، ئازۆینی،
موخهلی، شادرلی، شیخهكان، مامهخان، عهرهب ئاغا). جزیریان: نزیكهی (3)
ههزار خێزانن له ناوچهی جزیرهدا ئهمانهش سێ تیرهن: عهزیزیان،
كورِگێل، فیتك. جهلال وهند: له ناوچهی كرماشان نیشته جێن. جهلالی:
نزیكهی 1000 خێزانن له شاخهكانی ئارارات و ناوچهی ئازهربایجان
دان.جهلیلكانی: بهشێكیان له ناوچهی وان و ههندێكی تریان له
مرعشدان.جهلیلی: له ناوچهی فارس دان (ئهستهخهری، مقدسی، ابن حوقل).
جهلیل وهندی: له ناوچهی دینهوهرو دهورو بهری قهزوێنیشدا ههن.
ههموویان شیعهن و له هۆزی گهورهی لورِن نزیكهی (300) خێزان ئهبن.
جهمبور: نزیهكی (500) خێزانن له زههاوو شاخهكانی (ئالمهقلاق) و
ناحیهی (ئهسهدئاباد)ی ههمهدان. بنهماڵهیهكن له تیرهی باجهلان.
جوانی: مهسعودی له مروج الذهب – دا ئهڵێ (شوێنی ئهم هۆزه له جبال
الاكراد دایه كه عیراقی عهرهب له عیراقی عهجهم جیا ئهكاتهوه.
لهوه ئهچێ (جۆلانی) بێت له بریتی (جوانی) وهك ئهولیا چهلهبی له
بهرگی چوارهم ل 178 دا باسی كردوه. جودهكی: له خوارووی خورِهم ئاباد
دائهنیشن نزیكهی ( 600) خێزانن. جودی كانلی: ئهكهونه ژووروی گۆمی (قۆچ
حهسار)ه وه. نزیكهی (200) خێزانن. جۆزهكانی: له ناوچهی موسڵ و شاخی
گردی دان مسعودی ئهڵێت لهوه ئهچێ ئهمانه له پاشماوهی كۆمهڵی –
گوتی بن. جۆزیكانی: له ناوچهی ههمهدان دا جێگیرن. جولهمهرگی:
(چۆلهمێرگ)ی ئهم هۆزه نزیكهی (3) ههزار خێزانن له ویلایهتی
چۆڵهمێرگ له سهرهتای هاتنی تهتهرهكاندا (ئهسعهدی كورِی مهكلان)
فهرمانداریان بووه پاش ئهو عمادالدین كوری و له پاشدا اسد الدین بوه.
جیهان بهگلی: له نێوان ئافیون و قهره حهسارو ئاق شههردا بلاَو
بوونهتهوه. زیاتر له (5) ههزار خێزان ئهبن. جێكانی: ئهمانه هۆزێكی
گهورهن له - گورجستان – دا بهرگی دووهمی ئیسكلوبیدیا ئیسلام.
.....ماویهتی هۆزو تیرهو لقهكانی كوردهۆزو تیرهو لقهكانی
كورد بریتین له نزیكهی ( 500) بهش له كوردستان و دهورو بهری ههندێ
ولاَتى دراوسێ بلاَو بوونهتهوه. مێژوو ناسهكان ههموویان به
شێوهیهكی گشتی باسی ههموو تیره و هۆزهكانیان نهكردوه. ههر
یهكهیان ناوی ههندێكیانی بردوه. بۆ وێنه مهسعوودی له كتێبی – مروج
الذهب – دا ناوی چهند هۆزێكی كهمی بردوه له كتێبی (النفسیه). دا
تهنها ناوی یهك هۆز (بازیجان) زیاد كراوه ئهستهخهری له (ل 115) ی
كتێبهكهیدا ناوی سێ هۆزی بردوه. ناو و شوێنی دانیشتنیانی له
خشتهیهكدا دیاری كردوه ههروهها له لاپهره(98) دا ناوی(رموم) ی
بردوهلهپاشدا ناوی(33) هۆزی كوردی نووسیوه كه له ولاَتى فارسدا ئهژین
(ابن حوقل و مقدسی) داكۆكی ئهم بیرورِایه ئهكهن و ژمارهی رِهشماڵه
كوردهكانیان به (500) ههزار كهس داناوه. له (فارسنامه، مسالك
الأبصار. معجم البلدان. صبح الأعشی، التشقیف) ناوی بیست ویلایهت براوه
كه نیشتمانی كورد بووه له پاشدا ناوی برِێك هۆزو تیرهی كورد ئهبات.
ئهتوانین بڵێن هیچ كهسێك لهم مێژوو نووسانه بهتهواوی ناوی هۆزو
تیرهكانی كوردیان نهبردوه ههروهها مێژوو نووسان (دهۆست و خانیكۆف)
و(دكتور دانیلو) نهیان توانیوه به تهواوی دهرباری ههڵس و كهوتو خوو
رِهوشتی كوردو تیرهو هۆزهكانی به شێوهیهكی زانستی بنووسن.(1) لێرهدا
بهشێوهیهكی كورت باسی هۆزو تیرهكانی كورد ئهكهین ئهوی شیاوی باس
بێت وه به كورتی ژمارهی خێزان و شوینی دانیشتنیان دیاری ئهكهین بهپێ ی
پیتهكانی ئهبجهدی.1. ئهو کهسانهی ئهیانهوێ له هۆزو تیرهکانی
کورد شارهزا بن سهیری ئهم سهرچاوانه بکهن: (مجموعه ملاحظات واخبار
حول کردستان ل 686 میسیۆ ئهلهکسهندهر ژابا، کتێبی مسیو نیکیتین و
بهرگی بیست و یهکهمی ئینسکلوپیدیای گهوره کتێبی (هانری)و (کاپتان
های)و (مێجهرسۆن)و کتێبی (سیرمارک سایکس، پیسین میران خلیفه)و پرۆفیسۆر
(ئاکیازارۆ) دکتۆر (ریچ)، (ئارکالیان) و (مورگان)و
شرهفنامه....هتدأئهتمانیكان: نزیكهی(5) ههزار خێزانی كۆچهرین له
ناوچهی بهتلیس و بۆتان و مووش و ئهنقهرهدا بلاَو بوونهتهوه. ئاخه
سووری: نزیكهی پهنچا خیزان ئهبن بهشێكن لهتیرهی مهندهمی و له
گهرمیانی كوردستاندا جێ گیرن. ئاخ چهشمی: ئاق چهشمی – نزیكهی( 300)
خێزانن و له رِۆژئاوای (سیواس) دان. ئادهزكانی: ئهم هۆزه له ناوچهی
فارسدا جێ گیرن (ابن حوقل) له دیوانی الصداقه ل 185 – 187 – و مقدسی و
ئهستهخهری. ئادمانلی: نزیكهی 180 خێزان ئهبن له ناوچهی بایهزیددا
ئارتۆس: له چهند تیرهیهك پێكهاتوون نزیكهی چوار ههزار خێزانن له
ناوچهی موسڵ و زاخۆ و دهۆك بیت الشباب و خۆشاب و شتاخ دا جێگیر بوون
ئهمهش ناوی تیرهكانه عزالدینی، مهرزهكی، مامهرِهشی، مامهند،
ئالان، بروز، جریكی، شێدان، مامخۆر، خاوێستان، شهرفان، ماوهدان، گاودان،
زهنگی، زیرهك، هافیجان. ئازادبهختی: له ناوچهی خورِهم ئابادو دلفان و
خاوه و طرهان – دا بلاَوبونهتهوه. ئازاددوختی: له ناوچهی فارسدا جێ
گیربوون (ابن حوقل له الصداقه - استخری.ئاشمیشارت: نزیكهی (500) خێزان
ئهبن له ناوچهی خهرپوتدا بلاَو بوونهتهوه ههموویان زازاو
مهزههبیان شیعهیه. ئاكۆ: نزیكهی ههزار خێزان ئهبن له سهروی
رِانیهو ناوچهی ههولێر دان. ئالاك: فارس نامه ئهڵێت ئهمانه له
كورده فارسهكانن.ئالیكایلی: سهدو پهنجا خێزانێكی بلاَون. ئامهرزان:
چهند خیزانێكن له ناوچهی (سیوهرك)ن. ئایرۆ: نزیكهی ( 100) خێزانێكی
كۆچهرن له ناوچهی موسڵ دا ئهژین. ئهبوتایهر: چهند رِهشماڵێكن له
ناوچهی (سیوهرك). ئاجاخی: چهند خێزانێكن به (ئاجاخ كاخدری) به
ناوبانگن له ناوچهی سابڵاخ و موكری ئهحمهد زهینهڵ – له ناوچهی
(سنه) دان.ئهحمهد وهند: بهههمهوهند بهناوبانگن. ئهختیار دینی:
له نهوهی ئهمیر ئهختیارهدین ی سهرداری بانهو سنهن.ئهردهڵان: له
شاری سنهو دێهاتهكانی دهورو بهری شاری تاران بلاَو بوونهتهوه.
فهرماندارانی سنه لهم بنهماڵهیهن. ئهردهلاَنیهكان له سهرهتاوه
فهرمانرِهوای شارهزوور بوون له پاشدا ناوچهی – سنه - یشیان خستۆته
ژێر دسهلاَتى خۆیانهوه جارێك له ژێر دهسهلاَتى ئێران و جارێك لهژێر
دهسهلاَتى توركدا بوون ماوهیهكیش سهربهخۆ بوون. ئارۆك: یا بۆرۆك یا
ئارۆك چیلی 400 خێزان ئهبن له نێوان ئهماسیهو طۆفاندا. ئازهلی: بریتین
له چهند رِهشماڵێك له ناوچهی مووش. ئیسحاقی: ئهمانه له ناوچهی
فارسدان. ئیسماعیل عوزهیری: نزیكهی (600) خێزانن له زستاندا له خاكی
ئێران و له هاوین دا له نێوان دوكان و تۆقمان و سورداش دان. ئاشتهم
هاری: ئهم هۆزه له ناوچهی فارسدا بوون. ئهشنویه: له ناوچهی شنۆو
لاجان دان. ئالخاس: یا ئالقاس ئهڵێن نزیكهی ( 500) خێزانێك بوون
لهخواروی رۆژههلاَتى حهڵهبدان چیایهك بهم ناوهوه ههیه. ئالیا:
ئهمانه كۆچهرین له دهورو بهری خهرپوت ژیان بهسهر ئهبهن. ئیمامی:
ئهمانه جاف –ن نزیكهی (70) خێزانێك ئهبن له جوانرِۆدا. ئهمبارلو:
ئهنبارلۆیا – ههمبارلۆ له عیراقی عهجهم دا بلاَو بوونهتهوهو بهشێك
له لورِهكان بهم ناوه بانگ ئهكرێن. ئهورامی ههورامی: خۆیان
بهنهوهی بههمهن ئهزانن و له ناوچهی ههورامان (سنه)دا دوو ههزار
خێزان زیاترن. ئایله رِووتی: ئهمانه بهشێكن له - ئێناخی – ه كان له
زستاندا له دهورو بهری سیروان و له هاوین دا له نێوان ههورامان و
جوانرِۆدا ئهگهرِێن. ئایناخی: نزیكهی (50) خێزانن له ناوچهی بلوك و
جوانرِۆ و له هاوین دا بهرهو چیای شاهۆ رِۆیشتوون. ئهمانهش جاف- ن
ناوی بابا گهورهیان – ئیناق – بووه. ئهیوبیهكان: ئهمانه به (ئال
ئهیوب) یا فهرمانرِهوایانی میسرو شام بهناو بانگن سهلاحهدینی ئهیوبی
لهم هۆزهیه. له ناوچهی كهركوك و دهوروبهری بلاَو بونهتهوه.
ئایولۆند: یا ئایتی وهند نزیكهی ههزار خێزانێكن له ناوچهی دلفان و
تهرهان و پێشكۆدان. ببابا جانی: لهگهڵ تیرهی قوبادی دا نزیكهی (800)
خێزان ئهبن له بهشی جافهكانی جوان ئهمیر تهیمور ئهمانهی له خاكی
عوسمانیهكانهوه بهرهو ئێران گواستهوه ههندێكیان له ناوچهی
كهرهند دا ماونهتهوه. بابان: ئهمانه له سهردارهكانی (بهبه)ن و
له ناوچهی سلێمانی و سنهدا بلاَو بوونهتهوه له بهشی كرمانجن.
ئهمانه زۆر بهرِێزهوه ناوی خالیدی كورِی وهلید ئهبهن وهك ئهڵین
خالید ئهمانی موسوڵمان كردوه. به پێچهوانهی ئێرانیهكان كه عومهری
كورِی خهتاب موسوڵمانی كردن كهچی خراپهی ئهڵێن. باجهلان: ئهمانه
بریتین له دوو بنهماڵه (جهمورو قازانلو) و له تیرهی (لهك)ن له هۆزی
لورِی گهوره نزیكهی (1100) خێزان ئهبن له دهورو بهری قۆرهتو هۆرێن
و شێخان و قهسری شیرین و قازانیهو مهندهلی دا جێ گیر بوون. نزیكهی(
70) خێزانیان چۆته ناوچهی قهزوین. بادهلی: نزیكهی (1000) خێزانیان له
ئالشگرو یۆزی دایهو (700) خێزانێكی تریان له ناوچهی زازادایه
ههموویان شیعه مهزههبن. بادینان: یا بههدینان یا فهرمانرِهوایان
عهمادیه بابا گهورهیان ناوی بهاء الدین بووه. ابن خلدون له باسی
بهربهر دا ئهنووسێ بادین كوردن و له ولاَتى جهزائیردا دائهنیشن. (تێ
بینی – ناوچهی بادینان ناوهندی دینی زهردهشتی كوردو هۆی پهره پێ دانی
ئهو دینه بووه به بهدینان ناوبانگیان دهركردوه. فیردهوسی له
شانامهدا به - دینی بههی – ناوی زهردهشتی یانی بردوه). باران: هۆزێكن
له ناوچهی سیوهركدا. بارزان: (2750) خێزانن له سهروی زێ ی گهورهن
له ناوجهی زێبارو موسڵ دا جێ گیرن باریسان مهسعودی ل – مروج الذهب – دا
ئهڵی ئهمانه لهگهڵ هۆزه شاخاویهكاندا ئهژیان. (1)بازۆكی: له
ناوچهی تاران و قهزوین بلاَوبوونهتهوه. دكتور فریج ئهڵێ نزیكهی پێنچ
ههزار خێزانی بازۆكی له ناوچهی ئهریڤاندا ئهژین.(2) بازیكهلی:
نزیكهی (70) خێزان ئهبن له ناوچهی – مهلازگرد – نیشته جێن. بازینجان:
مهسعودی و یهعقوبی و ئه ستهخهری ئهڵین له ناوچهی ئهسفههاندا
ئهژین. باسیر: یا باسری یا باسیریه لهئهنسكلۆبیدیای ئیسلامی دا وشهی
(مابیر) هاتووه. له سهرهتادا له شارهزوور ژیاون و له پاشدا رِوهو
شام و میسر كۆچیان كردوه.1. مهبهست له جبال الأکراد-ه که ووڵاتی
عهرهب له ووڵاتی عهجهم جیا دهکاتهوه. له شاخهکانی ههمهدان و
شارهزوورهوه دهست پێدهکات تا سنوری ویلایهتی تهکفور.2. کوردلر ل
35باشمانلی: له نێوان مهلازگردو ئاڵشگر دا ئهژین. باشناوهی: له
ناوچهی زۆزان دا ژیاون. معجم البلدان ئهڵێ ناوچهكه بریتی یه له موسڵ و
خێلات و سهلماس. لهم ناوچهیهدا تهلارو دیواری زۆر ههیه. باشۆكی:
له ناوچهی رِهوانسهری سنهدان. باكیلی: ئهستهخهری و ابن حوقل و
مقدسی ئهڵێن له ناوچهی فارسدا ئهژین، بهلاَم مقدسی له بری باكیلی –
سالائی – نووسیوه. باڵابرانلی: 560 خێزانن له رِۆژ ئاوای كهناری فورات
دهورو بهری ئاگین و خواروی ئهرزهنجامیش ههن. باڵاوهند: زیاتر
له(200) خێزان ئهبن له ناوچهی ههلیلان و زهردهلاندا ئهژین باڵا
گرێوه له لورِهكانی ناوچهی كرماشان – ن. بالهك: (1200) خێزان ئهبن
له ناوچهی سهرووی روباری رِهواندورزدا ئهژین نزیكهى (60) دىَ
ئهبنبالهكان: نزیكهى (200) خێزان ئهبن له هۆزى زرزارن به ناوى دىَ
كهیانهوه ناونراون . بالهیان: (70) خێزانێك بوون له ناوچهی خۆی دا.
بالیلوهند: یا بالیوهند. بانهیی: نزیكهی (3500) خێزانن له ناوچهی
(بانه) دا (145) ئاوایی پێك دێنن له ناو شاری (بانه) دا زیاتر له(800)
خێزان پێك ئههێنن. بادهنوری: له ناوچهی خۆراسان دا ئهژێن. بهختی:
بهختیان یا بۆتان بریتین له چوار تیره (سهندی، محهمهدی، راستی.
دهنیكی) نزیكهی( 3000) خێزانن. له ناوچهی – زهرزان – ههزاریان له
ناوچهی موسڵ و( 500) یان له ئاگرێن ئهمانه له ناو هۆزه كوردهكانی
تردا بلاَو بوونهتهوه. بهختیاری: ئهمانه بهشێكن له هۆزی لورِی
گهورهو له دوو لق پێك هاتوون (چوار لنگ) و(حهوت لنگ). چوار لنگی له
ناوچهی بروجهرد و گوڵپایگان، حهوت لنگ له كرماشان و ئهسفههان و
شوشتهرو زهرد كۆدا ئهژین. ئهمانه زیاترین له (10) ههزار خێزان. ئهم
دوو لقه (35) تیرهن. دكتور فریج له كوردلر دا ئهڵێت ئهم بهختیاریانه
له نهتهوهی كوردن رۆژههلاَتناس – كرزن – ژمارهی بهختیاریهكانی
له ساڵی(1918) دا به(170) ههزار كهس نووسیوه. بنهچهی ئهمانه
ئهگهرِێتهوه بۆ كشتاسبی كورِی كیانی. بهدری: ئێستا بلاَوبوونهتهوه.
بهدلیسی: یا ئهمیرهكانی بهدلیس براخۆی: پانتایی خاكی براخۆی یهكان
نزیكهی (220) میل ئهبێت ژمارهیان زیاتر له ( 300) ههزار كهسه له
ناوچهی كهلات دا بوون ئهمانه فهرمانرِهوای دهوڵهتی بلوج یان
كردوه. برِیك له بناماڵهی كامێران له هیندستان جێگیر بوون ئهمانه
ههمووی سونی مهزههبن. برادۆست: نزیكهی (3000) خێزانن له ناوچهی
رِهواندوزو پارێزگهی ههولێردا له دوو تیره پێك هاتون. (سۆماڵی –
تهركهوهری). بهراز: ئێستا نزیكهی 100 خێزان ئهبن له هۆباتو قۆرهتوو
مهریوان و سنهدا جێ گیرن ئهم تیرهیه له نهوهی كهی ها ساڵحن كه
ئهمیر دهری كردون هاتنه كوردستانی ئێران.بهراز دوختی: ئهمانه له
خاكی فارس دا بوون (ئهستهخهری و مقدس و ابن حوقل). بهرازیه: نزیكهی
(9000) خێزانن له هۆزی( بریزانلی) له ناوچهی( سروج) دا نیشته جێ بوون.
ئهم هۆزه له دوانزه بنهماڵه پێك هاتووه( كیتكان، شیخان، ئۆكیان،
شهدادان، مهنلی دینلی، معافان، زروان، پێجان، قهركێجان، دینان،
میردیدان).(1)1. نوسهر تهنیا ناوی 11 ی نوسیوهبهرزنجی: نزیكهی 1500
خێزانن و له ناوچهی كهركوك و سنهو خانهقین ئهمانه ساداتی بهرزنجه
نین جیاوان. بهركیلی: ههزار خێزانن له خواروی قهره شار، له كهناری
رِوباری قزل ئێرماق. بهرواری: 1700 خێزانن له سهروی رِوباری (كاره) كه
ئهرِژێته زێی گهورهوه بلاَو بونهتهوه بریتین له دوو تیره1.
بهرواری بالا كه( 700) خێزانن2. بهرواری خوارو( 1000) خێزانن.
بهریزانلی: ئهمانه بهشێكن له هۆزی (حهسهن عهلی) و له نزیكی گۆمی
وان نیشتهجێ بوون دهورهی( 900) خێزان ئهبن. بهشری: ئهمانه لهنێوان
سهعدهد میافارقین و دیاربهكر بلاَو بوونهتهوه. بهشێكی تریان له
ناوچهی كرماشان و شیرزاد دان. بهكران: ئهمانه (500) خێزان ئهبن و له
هۆزی (بهكر توانیای) كۆنن له زستاندا دهورو بهری دیاربهكر و هاوین
ناوچهی سهعدهد شوێنیانه. بلباس: هۆزیكی گهورهن له ناوچهی موكری و
سابلاغدا ئهژین. بلیكار: له سهرووی شاری جولهمهرگ دا ئهژین نزیكهی (
180) خێزانێكن. بلیكان: شهش ههزار خێزانن زازاو شیعه مهزههبن له
ناوچهی مرشدا ئهژین. بلیكانی: له (250) خێزان زیاترن. ژمارهیان نزیكهی
(1000) كهسێك ئهبێت. ئهمانه گهرِۆكن زیاتر له ناوچهی مرعش دان.
بلیلوهند: یا باڵێوهند نزیكی (300) خێزانن له ههنگۆژان و ناوچهی
ژاوهرۆی سنهدا نیشتهجێن. له نێوان كهركوك و سلێمانی و له ناوچهی
كرماشان یشدا ههن. بهنداد مههدی: ئهمانه له ناوچهی فارسدا ئهژین "
ئهستهخهری و مقدسی و ابن حوقل". بهندهداكی: ئهمانه له ناوچهی
فارسدا ئهژین " ئهستهخهری و مقدسی و ابن حوقل ". بۆرهكهیی: بابا
گهورهیان ناوی (بۆرهكه) بووه نزیكهی (450) خێزانن له ناوچهی زههاو
و له یلان و ههندێكیان له عێراق و ئهسفهد ئابادو ناوچهی حوسهین
ئابادی سنهدا ئهژین. ئهمانه بهشێكن له مهمهندیهكان. بۆزیكان: (
180) خێزانێكی بلاَون. بۆلێ: له زستاندا له دهوروبهری ههولێر و باڵهك
له هاوین دا له ناوچهی كۆیه نزیكهی 150 خێزانن. بههدینان: بادینان
ههمان فهرمانرِهوایانی عهمادیهیه كه باسكرا. بههاروهند: نزیكهی
ههزار خێزانن و له (كیالان) و سهرووی دیزفول دان. بهشێكن له تیرهی
دێركۆند. بههتوئی: یا (بێ توئی) ههزار خێزانێكن لهسهرووی رِۆژئاوای
كرماشان دا (میر ئهحمهدوهند) و (دهم سهفاوهند) بهشێكن لهم هۆزه.
بههێرماز: شیعه مهزههب و زازان له ناوچهی خهربووت نیشتهجێن له
(500) خێزان پێك هاتوون.بێ باڵی: یا (بێبانی) نزیكهی (400) خێزان له
قهزای خانهقین و سهرووی كهركوك و ناوچهی سلێمانی ئهژین. بێتیاوهند:
چهند خێزانێكن له سهروی رِۆژ ئاوای شاری مهندهیلی.بێتیار وهند: چهند
خێزانێكن له خواروی شاری سنهدا ئهژین. بێراندهند: نزیكهی (10) ههزار
خێزانن ژمارهیان كه (60) ههزار كهس زیاترن ئهكرێنه دوو بهشهوه1.
یار ئهحمهد2. ماڵ ئهسهد، ههردوو بهشهكه له (26) تیره پێك هاتوون و
ههموویان لورِن. بێژندوهند: ئهمانهش دوو تیرهن له ناوچهی (لفان)
سهفهرخانی. حهیدهر بهگی. پپایی: نزیكهی (1000) خێزانن له شاخهكانی
ههشت بههلو شیرازو قیراب و سهرووی دیزفول دان. پاتاقی: له دهوروبهری
كرماشان و رِۆژئاوای كهرهند جێ گیرن. بازۆكی: له ناوچهی رِهوانسهر و
شاخی شاهۆ، ههندێكیشیان له ناوچهی لهیلاغ دان. پالانی: نزیكهی (350)
خێزانێكن له نێوان زهنگ ئاواو قهرهتهپهو رۆژههلاَتى چهمی سیروان و
دگاگاداا. پایرهوهند: دهورهی 800 خێزان ئهبن له شاخهكانی (پرِاو) و
سهرووی رۆژههلاَتى كرماشان و خوارووی رِۆژئاوای دینهوهردان.
پهچناوهند: ئهمانه له ناوچهی خۆراساندان. پرِپیشهیی: لهناوچهی
ئهسفهد ئاباد و سنه دا جێگیرن و نزیكی ههزار خیزان ئهبن. پسانی:
ئهولیا چهلهبی له بهرگی چوار ل 75 دا ئهم هۆزهی به كورد داناوه.
پشدهری: نزیكهی (2) ههزار ئهبن له ناوچهی پشدهر ئهمانه میراوده
لیشیان پێ ئهڵێن. یانی له بهرهی (میرعبدالعلی) و ئهمانهش له سێ
بنهماڵهن (بابهكرئاغا، مهحموودئاغا،عهباس ئاغا). پهبخیتان:
نزیكهی(900) خێزانێكن له سهرووی سعرد و دهوروبهری موش دان.
پهنیانیشل: ئهم هۆزه له 9 تیره پێك هاتوون (زهیدان، باركهشان.
كهناربروش، سوورهتاوان، بلیجیان، گۆجی، جلی، نشویلان، موسانان). نزیكهی
(1200) خێزانن له رۆژههلاَتى ورمێ دان. پهنیجاری: (450) خێزان ئهبن له
رِۆژئاوای شاری موش دا. پوران: نزیكهی (200) خێزان ئهبن له نێوان
دیاربهكر و موش دا. پیران: نزیكی(600) خێزانن له سهرووی رِانیه و
ناوچهی موكری دا ئهمانه بهشێكن له بڵباس. پیزان: نزیكهی( 30) خێزان
ئهبن له ناوچهی لاجان ی كۆن. پیزیانلی: له ناوچهی (ئهرزرِۆم) دا
ئهژین و دهورهی (700) خێزان ئهبن. تتاپیان: نزیكهی ( 300) خێزانی
گهرِۆكن له خوارووی گۆمی وان دان. تارابی: بهشێكن له هۆزهكانی پشتكۆ.
تاراری مرادی: له قارهخان و كانی درێژدا له ناوچهی سنهدا ئهژین
بهشێكن له مهمهندیهكان و(100) خێزان ئهبن. تاكۆلی: نزیكی (450)
خێزانێكن له رِۆژههڵاتی گۆمی وان دان. تاڵهبانی: دهورهی (1050) خێزانن
له ناوچهی كۆیه و كهركوك و خانهقین دا بلاَو بوونهتهوه. تاماداتی:
(تاهماداهنی) ئهمانه بهشێكن له كورده فارسهكان. تاوگۆزی: یا تابجۆزی
نزیكهی (50) خێزان ئهبن له ناوچهی جوانرِۆی سنهدا. تایشهیی: بهشێكن
له جافهكانی جوانرِۆ و له رِهوانسهردا جێگیرن. تهبتهكی: تیرهیهكی
بچووكن بهلاَم ئازاو شهرِانی له ئهشكهوتی داود و قهمرانیه
نیشتهجێن له ئهنسكلوبیدیای ئیسلامی دا له بری تهتهكی(بهستێكی)
نووسراوه. تهرخانی: بهشێكن له هۆزی جافی مرادی له ناوچهی شارهزوور و
گهرمیان رِهواندوزدا ههن. تهرهانی: بریتین له ( 12) تیره له هۆزی
لهك (7000) خێزان ئهبن ههموویان ئهچنهوه سهر لورِ ژمارهیان له (
40) ههزار كهس زیاتره له ناوچهی سایمره و خاوهو تهرهانی لورِستاندا
نیشتهجێن. تهلیه: بهشێكن له بنهماڵهی (حسانلو) له ناوچهی
كهركاردا نیشتهجێن. تهمرتۆزهیی: نزیكهی (300) خێزانن له ناوچهی له
یلاخ و سهرووی سنهدان. تههۆیی: ( 100) خێزانیكن له دهوروبهری قهزوین
دان. تیرهییهكان: (650) خێزانن له سهرووی دیاربهكر نزیكهی ( 450)
خێزان لهمانه له ( 24) میلی رِۆژئاوای ئهنقهرهدا ئهژین.نزیكهی (50)
خێزانن له ناوچهی كفری و زهردا و كهركووك و خانهقین دان. تیله كۆیی:
یا تیلهكۆهی نزیكهی ( 700) خێزان ئهبن له ناوچهی هۆباتو تیلهكۆ له
هاویندا دهچنه باشماخی سنه. ججاف: زیاتر له (12) ههزار خێزان ئهبن و
شۆینی ههمیشهی