و/عەبدولکەریم پێنجوێنی
چ
چاپكسان: تیرهیهكن له دهوروبهری (سیوهرك)
جێگیرن. چاردۆلی: یا چرا داوهری (200) خێزانن له ناوچهی ئهسفهند
ئابادو سنه جێگیرن ناوچهكهیان به چراوهری ناوداره.(1) چهكوانی:
ئهولیا چهلهبی له بهرگی چوارهم ل 75 دا ئهمانهی به كورد داناوه.
چهشگزن: ئهمانه له ناوچهی خۆراساندا نیشتهجێن. بریتین له سێ لق
(پڕِتك، سقمان، مجنكرد). چهتكهیی: نزیكهی ( 3) ههزار خێزانن له سفید
رود له تهنگهی كاوه شمارو رِۆخانهی كه شكان و له خورِهم ئابادو
چیای ملهی شوانان دا بلاَوبونهتهوه نزیكهی ( 1500) خێزان ئهبن
لهناوچهی قهزوین دا. (300) خێزانی تریان له ناوچهی سلیمانی و كهركوك
دان، (300) خێزانیشیان بهرهو قهشقایی رِۆیشتوون. چی چیه: كی كیه -
شیان پێ ئهڵێن له دهورو بهری قهرجهداغ دا نیشتهجێن. چیلی: ئۆرۆك
چیلیشیان پێ ئهڵێن له نێوان بین النهرین دا بلاَو بوونهتهوه.
چهنگهیی: ئهم هۆزه له قهزوین و دهوروبهریدا به - چهگینی –
ناودارن.
1. له ناوچهی ههوشار له بهینی
شارهکانی شاهین دژو میاندواو دا نزیکهی 500 خێزانێکی چوار دۆڵی نیشتهجێن
که به (چوارداوهروو) ناو ئهبرێن.
ح
حاجی
یانلی: لهوه ئهچێ حاجی مانی بێت له رِۆژئاوای قهیسهری و كهناری قزل
ئیرماق و له سهرووی ئاوا نورس دا نیشتون. نزیكهی (300) خێزان ئهبن.
حهریری: له ناوچهی حهریری پارێزگای ههولێردا نیشتهجێن. حهسنانلو: یا
(حهسنانیه) نزیكهی سێ ههزار خێزان ئهبن له سهر سنووری عیراق و
ئێران و توركیا له نزیك بهتلیس و كهركار دان ئهمانه له ههشت تیره
پێك هاتون بهم شێوهیه (تهلیه، جاكیه، حهیدرانلو، خوراسانلو.
سپیكانلو، جوبرانلو، زیلانلو، ئهدمانلو)، ئهم سێ تیرهی دوایی له سهر
سنوورن. حهسنانلی: نزیكهی (4200) خێزانن له ناوچهی خهنیس و مهلازگردو
دار تودا ئهم هۆزه نزیكهی (110) دێ پێك ئههێنن. بهشێكێش لهم هۆزه
له نزیك گۆمی وان دا ئهژین. حهسنهوهند: ئهم هۆزه له پێنج بنهماڵه
پێك هاتوون (بسطام، نهدیر، پشتكۆو رِوباری كاكه رِهزا و تهنگی رِهبات
و تهنگی حهسهن دا جێگرن نزیكهی ( 5) ههزار خێزانن. حهسنهویه:
بهم هۆزه ئهڵێن – ئهمیرهكانی دینهوهر – ئێستا بلاَون. حسهینی:
لهژووری جزیرهی ابن عومهردا دانیشتون. نزیكهی (500) خێزانن.حاساران: یا
ههساران بنهماڵهیهكی گهورهن. ئێستا بلاَون.حهفتیان: یا ههفتیان –
هۆزێكن له ناوچهی ههفتیانی رِهواندوز (شاری) یشیان پێ ئهڵێن. له
ئهنسكلوپیدیادا لهباتی شاری (سوری) نووسراوه. حهكاری: یاههكاری
ئهمانهش بریتین له دوانزه تیره بهم شێوهیه: جهڵو، مهیسوری،
زێباری، هاویری، بهرواری، بارچیلان، سێوالان، لائی هۆنان، ئادرامارن،
عهمادی. شهمدینان، شیروانان. له عهمادیهو جزیرهی ابن عومهر و
بهتلیس و قهلاَى هارونی و نزیك چۆلهمێرگ و سلێمانی دان، نزیكهی ( 4000)
خێزانن ههمیشه ده ههزار تفهنگ چی یان ههیه. حهمدیكان: تیرهیهكن
لهنێوان مهلازگرد و والشگردان.حهمیدی: ئهم تیرهیه دراوسێ ی
بهختیهكان بوون و ئێستا بلاَون. حهوتان: له نزیكی بۆتان نیشتهجێن (
1000) خێزان ئهبن. حهوسهیی: له - مسالك الابصار – دا نووسراوه له
شارهزووردا ژیاون.حهیدهرانلی: نزیكهی دو ههزار خێزان ئهبن له نزیكی
موشو ورمێ دا له ههندێ جێگای تردا ههن و بلاَون. حهیدهری: دهورهی (
1500) خێزان ئهبن له دهوروبهری سابلاغ و موكریان دان وا دهرئهكهوێ
له حهیدهر لیهكان بن.
خ
خاتوون ئۆغلی: 400
خێزانن له خوارووی یوزعاد. بهشێكن له هۆزی میللی. خالتی: یا خالیدی یا
خود ئۆراتۆ – ئۆراشتر، له دهوروبهری ئارارات و كوردستانی موكری دا جێ
گیرن، له نزیك گۆمی (وان) دا دهولهتێكی بههێزیان بووه تا سهرهتای
سهدهی شهشهمی پ ز فهرمانرِهواییان كردوه. له پاش كهوتنی
دهوڵهتهكهیان ئهمانیش بلاَو بوونهتهوه. خاڵۆ وهندی: 100 خێزان
ئهبن له نزیكی (قههرار) و (گاگژان) و دهوروبهری فراهان دا جێ گیرن.
خهلهكانی: نزیكهی ( 400) خێزان ئهبن له رِۆژئاوای گۆمی قۆچ حهساردا
خالی: مهسعوودی له - مروج الذهب – دا ئهڵێ لهوه ئهچێ خانی یا خهلالی
بێت. خانی – نزیكی (180) خێزانن له نزیكی خۆشاب دا جێ گیرن. خانیان:
تیرهیهكن له ناوچهی بایهزید. خهرات: خراط له دهوروبهرى سنه دا
به بلاَوى ئهژین خهسراوی: ئهستهخهری له پاش عهشیرهتی رِامهكان ل
97 خهسراوی نووسیوه و مقدسی ئهم رِایه پهسهند ئهكات. خدرانلو: یا
خهزرانلو یا خهزرانی له دهوروبهری (كالینی) و (ئازهربایجان) دا
بلاَوبوونهتهوه. خهفتیان: لهوه ئهچێ ههر ئهو هۆزه (شاری) یه بێت
كه له ناوچهی رِهوادوز دان. خۆشناو: نزیكهی دوو ههزار خێزانن له
ناوچهی (چهقهڵ ئاوا) یانی شهقلاوای ئێستادا. ژمارهیان (10،000) كهس
ئهبێت و (100) دێ یان ئاوهدان كردۆتهوه له ناوچهی كۆیه و رِانیهشدا
ههن به پێی ئینسكلوبیدیای ئیسلام لقێك لهم هۆزه له ویلایهتی
(كارتاویه) بوون له (دهربهندوقهرهبۆلی) ئهم دهربهنده ناوی
(هۆخمان) بووه له شاخێكی نزیك زێ ی بچووك. خێزان: بنهماڵهیه كی
گهورهن له نزیك دیجلهو فورات دا. بریتین له سێ تیره ( خێزان، مهكسی،
ئهسپایهردی). خێلانلی: له ناوچه شاخاویهكانی، نزیك باڵهكی ناوچهی
ههولێردا جێ گیرن. نزیكهی ( 200) خێزان ئهبن ژمارهیان زیاتر له (1000)
كهس ئهبن.
د
دارخورِی: له نزیك شهرناق و
تۆرعابدین ه وه دانیشتوون. داسنی: ئهم داسنی یانه ههموویان شهیتان
پهرستن له رِۆژئاوای دیجلهدا یا له نێوان دیجله و فوراتدا دانیشتوون.
ئهمانه رِایان وایه كه خوا ههموو ئیشهكانی داوهته دهست شهیتان و
خۆی بێ لایهن دانیشتوه جا لهبهرئهوه پهرستنی بێ لایهن سوودی نی
یه. ئهبێ كار بهدهست بپهرسترێت. دالوهند: لقێكن له تیرهی لهك و
هۆزی لورِی گهوره له ناوچهی پێشكۆ جێ گیرن داوده: یا داودی نزیكهی
ههزار خێزان ئهبن له دهوروبهری (كهركوك، خانهقین، كفری، تاوق، گل)
دان. بهشێگن له هۆزی زهنگهنه. دایابیلان: یا (دیابیلان) له ولاَتى
سوریادا جێ گیرن، مهسعوودی له مروج الذهب – دا ههمان رِای ههیه.
دورِاجی: نزیكهی ( 400) خیزان ئهبن له ناوچهی ژاوهرۆی سنهدا ئهژین
له كانی گوڵزاری لهیلاخ و گهروس و كولیا ییشدا ههن. دهشتی: لهناوچهی
پشتكۆدا نیشتهجێن. دلفان: له ناوچهی خاوو ئالشتر دا جێ گیرن و بهشێكن
له (لهك). دهلۆیی: (600) خێزان ئهبن له ناوچهی كهركوك و خانهقین و
كفری دا بریتین له شهش تیره (كاشی، جامهرِێژی، پهنجانهكشتی، كارێزی
تاركهوهند، سهلیم وهیسی). دلیكانی: ئهم هۆزه كۆچهرین له دهشتی
مرعش و تۆرۆس و كلیسدار دا جێ گیرن نزیكهی ( 200) خێزان ئهبن. دهنبهلی:
ئهمانه (عیسابهگی) شیان پێ ئهڵێن له نێوان دیجله و فورات دان.
دهنیكی: له - مسالك الابصار – دا ئهڵێت ( 1000) خێزانێك بوون ئێستا
بلاَون. دۆدایی: له خواروی رِۆژئاوای كۆیه و سهرووی كفری دا جێ گیرن.
دوودهری: له خواروی گۆمی وان دان نزیكهی (400) خێزانیكن. دوو رِوویی: یا
دوو رِوودی نزیكهی ( 100) خێزانن له ناوچهی (جوانرِۆ و رِهوانسهر)
دان. دۆسكی: 1200 خێزان ئهبن له پارێزگای دهۆكدان.دۆغانی: هۆزێكی كۆچهرن
له رِۆژئاوای (مرعش) دا ( 250) خێزانن. دۆم: یا (كهڵاش كهری) نزیكهی (
200) خێزان ئهبن له دهوروبهر شاری سنه ههندێكیشیان گهرِۆكن.
دهلۆیی: یا دهلۆ ههر ئهو تیرهیه كه باسمان كرد له پێشهوه. دهۆكی:
نزیكهی ( 3000) خێزان ئهبن له ناوچهی سابلاغ و موكریان دان.
دیاربهكری: كه (مهرِوانی)شیان پێ ئهڵێن، له ناوچهی دیاربهكردا
بلاَوبونهتهوه ( 6000) خێزان ئهبن. دهرسیمی، دێرسیملی: نزیكهی (4000)
خێزان ئهبن له ناوچهی (دهرسیم و دیار بهكر و جزیره و قهرهج داغ)
دان. زۆربهی ئهم تیرهیه (عهلی ئیلاهی)ن ئهڵێن خوا پهیامبهری به
عهلی داوه و محهمهد داگیری كردوه. خهلیفهكانیش خهلافهتیان
نهدایه تا خۆیان مابوون له پاشی ههموویان خهلافهتی وهرگرت. (عائشه و
معاویه و خوارج)ه كان نهیان هێشت به ئاسوودهیی خهلافهت بكات تا له
دنیا دهرچوو. خوا بۆ دڵدانهوهی عهلی پلهی (خواوهند)ی دایه خۆی به
ئاسوودهیی له گۆشهیهكی عهرش دا دانیشتوه. (بهمانه ئهڵێن شیعهی
موفریط) ههندێكیش لهم هۆزه یهزیدین و ناوی یهزید زۆر بهرِێزهوه
ئهبهن. ئهڵێن كاتێ خهلافهت كهوته دهست عهلی جگه له شهرِ
لهگهڵ موسڵمانهكان و خوێن رِشتن هیچی تری نهكرد. ئیسلام له سهردهمی
عهلی دا ههر وهك خۆی مایهوهو پهرهی نهسهند. حسین – یش ویستی وهك
باوكی بكات تا یهزید توانی حسین بكوژێ و كۆتایی به شهرِی نێوان
موسوڵمانهكان بێنێ. دوباره سهر له نوێ ئیسلام گهشهی كردهوه.
بهمانه ئهڵێن (سوننی موفریط). ههردوو تیرهكه. بریتین له دوانزه لق
(میلان، شواك، كهچهڵ، گیورِان، فهرهاد، ئاچاغی، بهختیارلی، كرایانلی،
میرزانلی، عهباسانلی، بالاشاخی، كوزلیچان، لاچین، ئۆچاغی). دێركهوهند:
ئهمانهش له دوو بهش (بههاروهند، قهلاَى وهند) و له (2) ههزار
خێزان پێك هاتوون، نیشتمانیان بریتییه له (دزفول و گیلان و شاخی تاف و
شاخی ههشت پههلو). دزهیی یا دزجی: نزیكهی (6) ههزار خێزان ئهبن
لهناوچهی ههولێر و قهزای مهخموور و دهورو بهری (قهرهچق و كهندین
ئاوا) له سێ لق پێك هاتوه (پیران، مامان، گونتولان). دهیلهمی: یا
دهیلهمان – نزیكهی سێ ههزار خێزانن له ناوچهی مازهندهران تا دهورو
بهری كهركانرود – طبرستاندا ههن. مهلبهندیان شاری – دیلمان – ه وهك
باسمان كرد (گێلی، دهیلهمی، خهزهری)، بهشێكن له ماد یانی كورده
رۆژههلاَتییهكان كه زمانی دیلهمی كۆن زۆر له ههورامی و زازاوه
نزیكه. یونانیهكان به گێلانیان وتووه (كاردۆشیان). دیناری: ئهمانه
بریتین له دووبهش (میرشههابی، میرئیبراهیمی) له ناوچهی دیناراندان
نزیكهی (50) خێزان ئهبن و له هۆزی (زێبارین). دیناروهند: لهوه ئهچێ
له ناوچهی دینارهوه كۆچیان كردبێته ناوچهی پشتكۆ و جێ گیر بووبن.
ڕ
رِاستی:
نزیكهی سێ ههزار خێزانن له ناوچهی (عهقره) دا دا نیشتوون سهرۆكی
ئهم هۆزه (میرعلاءالدین) بووه. ههزار خێزانێك لهمانه له ناوچهی –
موسڵ – دان. رِامانی: بهپێ ی نووسینهكانی (ابن حوقل، ئهستهخهری،
مقدسی) ئهمانه له كوردهكانی ولاَتى فارسن. رِهحمان بهگی: بهشێكن له
هۆزی ئێناخی له ناوچهی رِهوانسهر و ماهی دهشت دا جێ گیرن.
رِهشكۆتانلی: (رِهشدینان) یشیان پێ ئهڵێن ( 500) خێزانێكی كۆچهرین له
رۆژههلاَتى دیاربهكر. رِهشوان: ( 70) خێزانێكی كۆچهرین له خواروی
(ئهرزرِۆم) دان. رِهشوهند: 500 خێزانێكن له دهورو بهری (قهزوین) دا
ئهژین. رِهشهوهندی: چهند خێزانێكن له ناوچهی – ئازهربایجان – دا
لهوه ئهچێ ئهم هۆزهش لهگهڵ رِهشوهند یهك بن و كۆچیان كردبێته
ئهم ناوچهیه. رِوزبهكی: تهنها ئهولیا چهلهبی له بهرگی چوارهم ل
(75) دا باسی ئهم هۆزهی كردوه.
ز
زراری:
100 خیزانن له ناوچهی ههولێردا (12) دێ یان ئاوهدان كردۆتهوه.
زازایی: نزیكهی (1000) خێزانن له رۆژههلاَتى (خهرپوت و قهزای سیوهك)
دا ههموویان دێ نشینن. زافرانلی: یا – زافرانلۆ – یاخود زهعفهرانی –
بنهماڵهیهكن له هۆزی حسانلو كه شا عهباسی سهفهوی كۆچی پێ كردوون بۆ
خوراسان و مهشههد و بجنورد. زایاوی: كه به ههله (زیادی) پێ ئهڵێن
بهشێكن له كوردهكانی ولاَتى فارس. زایهخی: ابن حوقل، مقدسی،
ئهستهخهری – ناویان بردوه بهلاَم هیچ ئاسارێك لهم هۆزه نی یه.
زهردوویی: نزیكهی (500) خێزانن له ناوچهی جوانرِۆ و دهوروبهری سیروان
دا و ههندێكیشیان له شاری كرماشان نیشتهجێن. زهرزا: یا (زهرزان) له
دهورو بهری (ورمێ) دانیشتون نزیكهی (400) خێزان ئهبن. زرزار: نزیكهی (
5000) خیزان ئهبن له ناوچهی (ملازگرد، ستاق، مهرت و چیای جهنجرین) دا
كه بهسهر شنۆ دا ئهرِوانێ، ئهمیرهكهیان ناوی (نجم الدین باشاك)
بوه باڵهكیان بهشێكن لهم هۆزه. زهرقی: له تیره كوردهكانی عیراقن
له نێوان دیجله و فوراتدا ئهمانهش چوار بنهماڵهن (دهرزینی،
تهرجیلی، عهتاقی، كردكانی). زهكهرمی: له هۆزهكانی نێوان دیجله و
فورات – ن. زهند: ئهمانه بریتین له (5) تیره (تایهرخان، محهمهد،
ساڵح ئاغا، غهنی، عهلیان)، كهریم خانی زهند فهرمانرِهوای ئێران له
تیرهی (عهلیان)ه، نزیكهی (600) خێزان ئهبن و بهشێكن له و هۆزی لورِی
گهوره له ناوچهی كهركوك وخانهقین و نێوان رِێگای كفری و سیروان دا
ههن. زهنگهنه: له پارێزگای كهركوك یا خانهقین و دهورو بهری كفری و
ئیبراهیم خانچی و سۆماك – داجێ گیرن. نزیكهی (450) خێزانن. ههندێكی تر
لهم هۆزه له دهوروبهری كرماشان و ههلیلان – دا ههن. ئهمانهش دوو
بنهماڵهن (فارس ئاغا) و (رِۆستهم ئاغا). شهرهفنامه ئهڵێت: " له
ولاَتى ئهفغانستان – یشدا ههن لهوه ئهچێ له بلوجستانهوه چووبن".
زیباری: نزیكهی ( 1200) خێزان ئهبن له - موسڵ و ئاكرێ و زێ ی گهورهن.
زیركانلی: نزیكهی شهش ههزار خێزان ئهبن له ژوورووی (خهنس)،
شاری(ئهنقهره)ش (500) خێزانێكی ئهم هۆزهی لێ یه. زیلانی: هۆزیكن له
ئالشگرد – ایه. زهینهڵ وهند: له هۆزهكانی پشتكۆی لورِستانن لهم
ناوچهیهدا جێ گیرن. چچاپكسان: تیرهیهكن له دهوروبهری
(سیوهرك) جێگیرن. چاردۆلی: یا چرا داوهری (200) خێزانن له ناوچهی
ئهسفهند ئابادو سنه جێگیرن ناوچهكهیان به چراوهری ناوداره.(1)
چهكوانی: ئهولیا چهلهبی له بهرگی چوارهم ل 75 دا ئهمانهی به كورد
داناوه. چهشگزن: ئهمانه له ناوچهی خۆراساندا نیشتهجێن. بریتین له
سێ لق (پڕِتك، سقمان، مجنكرد). چهتكهیی: نزیكهی ( 3) ههزار خێزانن له
سفید رود له تهنگهی كاوه شمارو رِۆخانهی كه شكان و له خورِهم
ئابادو چیای ملهی شوانان دا بلاَوبونهتهوه نزیكهی ( 1500) خێزان ئهبن
لهناوچهی قهزوین دا. (300) خێزانی تریان له ناوچهی سلیمانی و كهركوك
دان، (300) خێزانیشیان بهرهو قهشقایی رِۆیشتوون. چی چیه: كی كیه -
شیان پێ ئهڵێن له دهورو بهری قهرجهداغ دا نیشتهجێن. چیلی: ئۆرۆك
چیلیشیان پێ ئهڵێن له نێوان بین النهرین دا بلاَو بوونهتهوه.
چهنگهیی: ئهم هۆزه له قهزوین و دهوروبهریدا به - چهگینی –
ناودارن. 1. له ناوچهی ههوشار له بهینی شارهکانی شاهین دژو میاندواو
دا نزیکهی 500 خێزانێکی چوار دۆڵی نیشتهجێن که به (چوارداوهروو) ناو
ئهبرێن.ححاجی یانلی: لهوه ئهچێ حاجی مانی بێت له رِۆژئاوای قهیسهری و
كهناری قزل ئیرماق و له سهرووی ئاوا نورس دا نیشتون. نزیكهی (300)
خێزان ئهبن. حهریری: له ناوچهی حهریری پارێزگای ههولێردا نیشتهجێن.
حهسنانلو: یا (حهسنانیه) نزیكهی سێ ههزار خێزان ئهبن له سهر سنووری
عیراق و ئێران و توركیا له نزیك بهتلیس و كهركار دان ئهمانه له
ههشت تیره پێك هاتون بهم شێوهیه (تهلیه، جاكیه، حهیدرانلو،
خوراسانلو. سپیكانلو، جوبرانلو، زیلانلو، ئهدمانلو)، ئهم سێ تیرهی دوایی
له سهر سنوورن. حهسنانلی: نزیكهی (4200) خێزانن له ناوچهی خهنیس و
مهلازگردو دار تودا ئهم هۆزه نزیكهی (110) دێ پێك ئههێنن. بهشێكێش
لهم هۆزه له نزیك گۆمی وان دا ئهژین. حهسنهوهند: ئهم هۆزه له
پێنج بنهماڵه پێك هاتوون (بسطام، نهدیر، پشتكۆو رِوباری كاكه رِهزا و
تهنگی رِهبات و تهنگی حهسهن دا جێگرن نزیكهی ( 5) ههزار خێزانن.
حهسنهویه: بهم هۆزه ئهڵێن – ئهمیرهكانی دینهوهر – ئێستا بلاَون.
حسهینی: لهژووری جزیرهی ابن عومهردا دانیشتون. نزیكهی (500)
خێزانن.حاساران: یا ههساران بنهماڵهیهكی گهورهن. ئێستا
بلاَون.حهفتیان: یا ههفتیان – هۆزێكن له ناوچهی ههفتیانی رِهواندوز
(شاری) یشیان پێ ئهڵێن. له ئهنسكلوپیدیادا لهباتی شاری (سوری)
نووسراوه. حهكاری: یاههكاری ئهمانهش بریتین له دوانزه تیره بهم
شێوهیه: جهڵو، مهیسوری، زێباری، هاویری، بهرواری، بارچیلان، سێوالان،
لائی هۆنان، ئادرامارن، عهمادی. شهمدینان، شیروانان. له عهمادیهو
جزیرهی ابن عومهر و بهتلیس و قهلاَى هارونی و نزیك چۆلهمێرگ و سلێمانی
دان، نزیكهی ( 4000) خێزانن ههمیشه ده ههزار تفهنگ چی یان ههیه.
حهمدیكان: تیرهیهكن لهنێوان مهلازگرد و والشگردان.حهمیدی: ئهم
تیرهیه دراوسێ ی بهختیهكان بوون و ئێستا بلاَون. حهوتان: له نزیكی
بۆتان نیشتهجێن ( 1000) خێزان ئهبن. حهوسهیی: له - مسالك الابصار – دا
نووسراوه له شارهزووردا ژیاون.حهیدهرانلی: نزیكهی دو ههزار خێزان
ئهبن له نزیكی موشو ورمێ دا له ههندێ جێگای تردا ههن و بلاَون.
حهیدهری: دهورهی ( 1500) خێزان ئهبن له دهوروبهری سابلاغ و موكریان
دان وا دهرئهكهوێ له حهیدهر لیهكان بن. خخاتوون ئۆغلی: 400 خێزانن
له خوارووی یوزعاد. بهشێكن له هۆزی میللی. خالتی: یا خالیدی یا خود
ئۆراتۆ – ئۆراشتر، له دهوروبهری ئارارات و كوردستانی موكری دا جێ گیرن،
له نزیك گۆمی (وان) دا دهولهتێكی بههێزیان بووه تا سهرهتای سهدهی
شهشهمی پ ز فهرمانرِهواییان كردوه. له پاش كهوتنی دهوڵهتهكهیان
ئهمانیش بلاَو بوونهتهوه. خاڵۆ وهندی: 100 خێزان ئهبن له نزیكی
(قههرار) و (گاگژان) و دهوروبهری فراهان دا جێ گیرن. خهلهكانی:
نزیكهی ( 400) خێزان ئهبن له رِۆژئاوای گۆمی قۆچ حهساردا خالی:
مهسعوودی له - مروج الذهب – دا ئهڵێ لهوه ئهچێ خانی یا خهلالی بێت.
خانی – نزیكی (180) خێزانن له نزیكی خۆشاب دا جێ گیرن. خانیان: تیرهیهكن
له ناوچهی بایهزید. خهرات: خراط له دهوروبهرى سنه دا به بلاَوى
ئهژین خهسراوی: ئهستهخهری له پاش عهشیرهتی رِامهكان ل 97 خهسراوی
نووسیوه و مقدسی ئهم رِایه پهسهند ئهكات. خدرانلو: یا خهزرانلو یا
خهزرانی له دهوروبهری (كالینی) و (ئازهربایجان) دا بلاَوبوونهتهوه.
خهفتیان: لهوه ئهچێ ههر ئهو هۆزه (شاری) یه بێت كه له ناوچهی
رِهوادوز دان. خۆشناو: نزیكهی دوو ههزار خێزانن له ناوچهی (چهقهڵ
ئاوا) یانی شهقلاوای ئێستادا. ژمارهیان (10،000) كهس ئهبێت و (100) دێ
یان ئاوهدان كردۆتهوه له ناوچهی كۆیه و رِانیهشدا ههن به پێی
ئینسكلوبیدیای ئیسلام لقێك لهم هۆزه له ویلایهتی (كارتاویه) بوون له
(دهربهندوقهرهبۆلی) ئهم دهربهنده ناوی (هۆخمان) بووه له شاخێكی
نزیك زێ ی بچووك. خێزان: بنهماڵهیه كی گهورهن له نزیك دیجلهو فورات
دا. بریتین له سێ تیره ( خێزان، مهكسی، ئهسپایهردی). خێلانلی: له
ناوچه شاخاویهكانی، نزیك باڵهكی ناوچهی ههولێردا جێ گیرن. نزیكهی (
200) خێزان ئهبن ژمارهیان زیاتر له (1000) كهس ئهبن.ددارخورِی: له
نزیك شهرناق و تۆرعابدین ه وه دانیشتوون. داسنی: ئهم داسنی یانه
ههموویان شهیتان پهرستن له رِۆژئاوای دیجلهدا یا له نێوان دیجله و
فوراتدا دانیشتوون. ئهمانه رِایان وایه كه خوا ههموو ئیشهكانی
داوهته دهست شهیتان و خۆی بێ لایهن دانیشتوه جا لهبهرئهوه
پهرستنی بێ لایهن سوودی نی یه. ئهبێ كار بهدهست بپهرسترێت.
دالوهند: لقێكن له تیرهی لهك و هۆزی لورِی گهوره له ناوچهی پێشكۆ
جێ گیرن داوده: یا داودی نزیكهی ههزار خێزان ئهبن له دهوروبهری
(كهركوك، خانهقین، كفری، تاوق، گل) دان. بهشێگن له هۆزی زهنگهنه.
دایابیلان: یا (دیابیلان) له ولاَتى سوریادا جێ گیرن، مهسعوودی له مروج
الذهب – دا ههمان رِای ههیه. دورِاجی: نزیكهی ( 400) خیزان ئهبن له
ناوچهی ژاوهرۆی سنهدا ئهژین له كانی گوڵزاری لهیلاخ و گهروس و كولیا
ییشدا ههن. دهشتی: لهناوچهی پشتكۆدا نیشتهجێن. دلفان: له ناوچهی
خاوو ئالشتر دا جێ گیرن و بهشێكن له (لهك). دهلۆیی: (600) خێزان ئهبن
له ناوچهی كهركوك و خانهقین و كفری دا بریتین له شهش تیره (كاشی،
جامهرِێژی، پهنجانهكشتی، كارێزی تاركهوهند، سهلیم وهیسی). دلیكانی:
ئهم هۆزه كۆچهرین له دهشتی مرعش و تۆرۆس و كلیسدار دا جێ گیرن نزیكهی
( 200) خێزان ئهبن. دهنبهلی: ئهمانه (عیسابهگی) شیان پێ ئهڵێن له
نێوان دیجله و فورات دان. دهنیكی: له - مسالك الابصار – دا ئهڵێت (
1000) خێزانێك بوون ئێستا بلاَون. دۆدایی: له خواروی رِۆژئاوای كۆیه و
سهرووی كفری دا جێ گیرن. دوودهری: له خواروی گۆمی وان دان نزیكهی (400)
خێزانیكن. دوو رِوویی: یا دوو رِوودی نزیكهی ( 100) خێزانن له ناوچهی
(جوانرِۆ و رِهوانسهر) دان. دۆسكی: 1200 خێزان ئهبن له پارێزگای
دهۆكدان.دۆغانی: هۆزێكی كۆچهرن له رِۆژئاوای (مرعش) دا ( 250) خێزانن.
دۆم: یا (كهڵاش كهری) نزیكهی ( 200) خێزان ئهبن له دهوروبهر شاری
سنه ههندێكیشیان گهرِۆكن. دهلۆیی: یا دهلۆ ههر ئهو تیرهیه كه
باسمان كرد له پێشهوه. دهۆكی: نزیكهی ( 3000) خێزان ئهبن له ناوچهی
سابلاغ و موكریان دان. دیاربهكری: كه (مهرِوانی)شیان پێ ئهڵێن، له
ناوچهی دیاربهكردا بلاَوبونهتهوه ( 6000) خێزان ئهبن. دهرسیمی،
دێرسیملی: نزیكهی (4000) خێزان ئهبن له ناوچهی (دهرسیم و دیار بهكر و
جزیره و قهرهج داغ) دان. زۆربهی ئهم تیرهیه (عهلی ئیلاهی)ن ئهڵێن
خوا پهیامبهری به عهلی داوه و محهمهد داگیری كردوه. خهلیفهكانیش
خهلافهتیان نهدایه تا خۆیان مابوون له پاشی ههموویان خهلافهتی
وهرگرت. (عائشه و معاویه و خوارج)ه كان نهیان هێشت به ئاسوودهیی
خهلافهت بكات تا له دنیا دهرچوو. خوا بۆ دڵدانهوهی عهلی پلهی
(خواوهند)ی دایه خۆی به ئاسوودهیی له گۆشهیهكی عهرش دا دانیشتوه.
(بهمانه ئهڵێن شیعهی موفریط) ههندێكیش لهم هۆزه یهزیدین و ناوی
یهزید زۆر بهرِێزهوه ئهبهن. ئهڵێن كاتێ خهلافهت كهوته دهست
عهلی جگه له شهرِ لهگهڵ موسڵمانهكان و خوێن رِشتن هیچی تری نهكرد.
ئیسلام له سهردهمی عهلی دا ههر وهك خۆی مایهوهو پهرهی نهسهند.
حسین – یش ویستی وهك باوكی بكات تا یهزید توانی حسین بكوژێ و كۆتایی به
شهرِی نێوان موسوڵمانهكان بێنێ. دوباره سهر له نوێ ئیسلام گهشهی
كردهوه. بهمانه ئهڵێن (سوننی موفریط). ههردوو تیرهكه. بریتین له
دوانزه لق (میلان، شواك، كهچهڵ، گیورِان، فهرهاد، ئاچاغی، بهختیارلی،
كرایانلی، میرزانلی، عهباسانلی، بالاشاخی، كوزلیچان، لاچین، ئۆچاغی).
دێركهوهند: ئهمانهش له دوو بهش (بههاروهند، قهلاَى وهند) و له
(2) ههزار خێزان پێك هاتوون، نیشتمانیان بریتییه له (دزفول و گیلان و
شاخی تاف و شاخی ههشت پههلو). دزهیی یا دزجی: نزیكهی (6) ههزار خێزان
ئهبن لهناوچهی ههولێر و قهزای مهخموور و دهورو بهری (قهرهچق و
كهندین ئاوا) له سێ لق پێك هاتوه (پیران، مامان، گونتولان). دهیلهمی:
یا دهیلهمان – نزیكهی سێ ههزار خێزانن له ناوچهی مازهندهران تا
دهورو بهری كهركانرود – طبرستاندا ههن. مهلبهندیان شاری – دیلمان –
ه وهك باسمان كرد (گێلی، دهیلهمی، خهزهری)، بهشێكن له ماد یانی
كورده رۆژههلاَتییهكان كه زمانی دیلهمی كۆن زۆر له ههورامی و
زازاوه نزیكه. یونانیهكان به گێلانیان وتووه (كاردۆشیان). دیناری:
ئهمانه بریتین له دووبهش (میرشههابی، میرئیبراهیمی) له ناوچهی
دیناراندان نزیكهی (50) خێزان ئهبن و له هۆزی (زێبارین). دیناروهند:
لهوه ئهچێ له ناوچهی دینارهوه كۆچیان كردبێته ناوچهی پشتكۆ و جێ
گیر بووبن. ڕرِاستی: نزیكهی سێ ههزار خێزانن له ناوچهی (عهقره) دا دا
نیشتوون سهرۆكی ئهم هۆزه (میرعلاءالدین) بووه. ههزار خێزانێك
لهمانه له ناوچهی – موسڵ – دان. رِامانی: بهپێ ی نووسینهكانی (ابن
حوقل، ئهستهخهری، مقدسی) ئهمانه له كوردهكانی ولاَتى فارسن.
رِهحمان بهگی: بهشێكن له هۆزی ئێناخی له ناوچهی رِهوانسهر و ماهی
دهشت دا جێ گیرن. رِهشكۆتانلی: (رِهشدینان) یشیان پێ ئهڵێن ( 500)
خێزانێكی كۆچهرین له رۆژههلاَتى دیاربهكر. رِهشوان: ( 70) خێزانێكی
كۆچهرین له خواروی (ئهرزرِۆم) دان. رِهشوهند: 500 خێزانێكن له دهورو
بهری (قهزوین) دا ئهژین. رِهشهوهندی: چهند خێزانێكن له ناوچهی –
ئازهربایجان – دا لهوه ئهچێ ئهم هۆزهش لهگهڵ رِهشوهند یهك بن و
كۆچیان كردبێته ئهم ناوچهیه. رِوزبهكی: تهنها ئهولیا چهلهبی له
بهرگی چوارهم ل (75) دا باسی ئهم هۆزهی كردوه.ززراری: 100 خیزانن له
ناوچهی ههولێردا (12) دێ یان ئاوهدان كردۆتهوه. زازایی: نزیكهی
(1000) خێزانن له رۆژههلاَتى (خهرپوت و قهزای سیوهك) دا ههموویان دێ
نشینن. زافرانلی: یا – زافرانلۆ – یاخود زهعفهرانی – بنهماڵهیهكن له
هۆزی حسانلو كه شا عهباسی سهفهوی كۆچی پێ كردوون بۆ خوراسان و مهشههد
و بجنورد. زایاوی: كه به ههله (زیادی) پێ ئهڵێن بهشێكن له
كوردهكانی ولاَتى فارس. زایهخی: ابن حوقل، مقدسی، ئهستهخهری – ناویان
بردوه بهلاَم هیچ ئاسارێك لهم هۆزه نی یه. زهردوویی: نزیكهی (500)
خێزانن له ناوچهی جوانرِۆ و دهوروبهری سیروان دا و ههندێكیشیان له
شاری كرماشان نیشتهجێن. زهرزا: یا (زهرزان) له دهورو بهری (ورمێ)
دانیشتون نزیكهی (400) خێزان ئهبن. زرزار: نزیكهی ( 5000) خیزان ئهبن
له ناوچهی (ملازگرد، ستاق، مهرت و چیای جهنجرین) دا كه بهسهر شنۆ دا
ئهرِوانێ، ئهمیرهكهیان ناوی (نجم الدین باشاك) بوه باڵهكیان بهشێكن
لهم هۆزه. زهرقی: له تیره كوردهكانی عیراقن له نێوان دیجله و
فوراتدا ئهمانهش چوار بنهماڵهن (دهرزینی، تهرجیلی، عهتاقی،
كردكانی). زهكهرمی: له هۆزهكانی نێوان دیجله و فورات – ن. زهند:
ئهمانه بریتین له (5) تیره (تایهرخان، محهمهد، ساڵح ئاغا، غهنی،
عهلیان)، كهریم خانی زهند فهرمانرِهوای ئێران له تیرهی (عهلیان)ه،
نزیكهی (600) خێزان ئهبن و بهشێكن له و هۆزی لورِی گهوره له
ناوچهی كهركوك وخانهقین و نێوان رِێگای كفری و سیروان دا ههن.
زهنگهنه: له پارێزگای كهركوك یا خانهقین و دهورو بهری كفری و
ئیبراهیم خانچی و سۆماك – داجێ گیرن. نزیكهی (450) خێزانن. ههندێكی تر
لهم هۆزه له دهوروبهری كرماشان و ههلیلان – دا ههن. ئهمانهش دوو
بنهماڵهن (فارس ئاغا) و (رِۆستهم ئاغا). شهرهفنامه ئهڵێت: " له
ولاَتى ئهفغانستان – یشدا ههن لهوه ئهچێ له بلوجستانهوه چووبن".
زیباری: نزیكهی ( 1200) خێزان ئهبن له - موسڵ و ئاكرێ و زێ ی گهورهن.
زیركانلی: نزیكهی شهش ههزار خێزان ئهبن له ژوورووی (خهنس)،
شاری(ئهنقهره)ش (500) خێزانێكی ئهم هۆزهی لێ یه. زیلانی: هۆزیكن له
ئالشگرد – ایه. زهینهڵ وهند: له هۆزهكانی پشتكۆی لورِستانن لهم
ناوچهیهدا جێ گیرن