زاناو ئهدیبهكانی كوردستان
و/ عەبدولکەریم پێنجوێنی
لهبهر
ئهوهی كتێبخانهكانی شاری سنه زۆر دهوڵهمهند نییه به شێوهیهكی
گشتی نهمتوانی هیچ ئاگاداریهك له زاناو ئهدبیه كوردهكان بهدهست
بهێنم له پێش ئیسلامدا. ئهوهی زیاتر خۆم پێوه ماندوو كرد و توانیم
زانیاریهكی لهسهر بهدهست بێنم زاناو ئهدبیه كوردهكانی دوای سهدهی
سێ یهمى كۆچی یه ئهوهی بۆم كراوه درێغیم نهكردوه له ڕوون
كردنهوهی ژیان و مردن و لهدایك بوونیان به كورتی. لهم بهشهدا باسی
زاناو ئهدبیه كوردهكانی شاری سنهم نهكردوه، چونكه لهمێژووی شاری
سنهدا به درێژی لهم باسه دواوم.
.........................................
1.ئهبو
محهمهد (عبدالله) بن مسلم دینهوهری: مهشهوور به (ابن قتیبه) قازی
شاری دینهوهر بووه. له ساڵی ( 233)ی كۆچی هاتۆته دنیاوه و ساڵی
(276)ی كۆچی دنیای بهجێ هێشتووه. زانایهكی بهرزو بهڕێز بووه خاوهنی
گهلێ نووسراوی بهكهڵكه كه نزیكهی (20) كتێبه.2.ئهبو حهنیفهی
دینهوهری: زانایهكی بههۆش و ناوداری سهردهمی خۆی بووه له ساڵی (
281) ك له دنیا دهرچووه. 3.ئهبو عبدالله محمد بن چار منجم حهرانی بن
سنان ڕهقی: خاوهنی نووسراوی – زیج حایی مطالع البروج، رساله الاتصالات،
شی كردنهوهی چوار نووسراوی – به تلیموس – و هتد. زانایهكی ئهستێره
ناس ڕِیازیات و علوم زان بووه له سهر تا سهری ئهوروپادا ناوبانگی
زانایی ههیه ساڵی ( 264)ی كۆچی هاتۆته دنیاوه و (317)ی كۆچی جێی
هێشتووه. 4.ئهبو جهعفهر (ئهحمهد) دینهوهری: كوڕی ابن قتیبه بووه
پیاوێكی زانا بووه ساڵی ( 321)ی كۆچی بۆته قازی میسرو ساڵی ( 322)ی كۆچی
له دنیا دهرچووه5.ئهبو بهكر محهمهد نقاش موسڵی: كوڕی حهسهن كوڕی
محهمهد كوڕی زاید كوڕی هارون جهعفهری كوڕی سهندی یه جگه له نهخش و
نیگار زانیاریهكی تهواویشی لهسهر ئاینی ئیسلام ههبووه. لهساڵی
(265)ی كۆچی له دایك بوه و ساڵی (351) ك له سێی شهوالدا لهدنیا
دهرئهچێ خاوهنی گهلێ نووسراوی بهسوود و گرنگه، بهڵام له
گێڕانهوهی ههندێ حهدیسی پێغهمبهر (د.خ) ههڵهی كردوه و به ڕاست
نازانرێ.6. سڕی رفاء موسڵی ئهبو حهسهن كوڕی سڕی كهندی: یهكێك له
ئهدیبه ناودارهكانی موسڵ، هۆنهرێكی زیرهك و ئهدیبێكی بهتوانا بووه
خاوهنی كتێبی محب و محبوب) و (یره)یه له ساڵی ( 366) دا لهدنیا
دهرچووه. 7.شیخ عبدالله روباری: یهكێ بوه له گهوره پیاوانی
تهریقهت ناسراوی ناوچه و دهور و بهری خۆی بووه ساڵی ( 369) ك له
دنیا دهرچووه. 8.ابن جهنی نهحوی موسڵی: ناوی عوسمانه و ناز ناوی ابو
الفتحه له زانیاری عهرهبی و ئهدهبیاتی عهرهبدا دهستێكی باڵای
ههبووه. پێش ساڵی ( 330) ك له دایك بووه له (28)ی سهفهری ساڵی
(392)ی كۆچی له دنیا دهرچووه. خاوهنی زیاتر له ( 25) نووسراوی
بهكهڵكه. 9.ابن كهجی دینهوهری: قازی یوسفی كوڕی ئهحمهد كوڕی كهج
بهیهكێك له پێشهوایانی شافعی ئهژمێررێ خاوهنی فتوای تایبهتیه له
مهزههبی شافعی دا، جگه له زانیاری ئاینی خاوهنی گهلێ كتێبی
بهكهڵكه پیاوێكی دهوڵهمهندو پارهدار بووه. شهوی 27ی ڕهمهزانی
ساڵی ( 405)ك چهند دزێك شهو لهخهودا ئهیكوژن و پارهكهی
ئهبهن.10.شێخ ئهبو حهسهن ههكاری: شیخ الاسلام عهلی كوڕی ئهحمهد
كوڕی یوسف كوڕی جهعفهر كوڕی غورفه ساڵی (409) ك لهدایك بوه، پیاوێكی
زاناو دیندار بووه كوڕهكانیشی ئهدیب بوون ساڵی (486) ك كۆچی دوایی
كردوه.11.ئهبو ئهحمهد شارهزووری: قاسم كوڕی عهلی كوڕی قاسم ئهبو
ئهحمهد شارهزووری به بابا گهورهی ههموو قازیهكانی شارهزوور و موسڵ
و شام و جزیره ئهناسرێ. كوڕهكانی ههموویان پیاوی ئاینی و ئهدیب و
مامۆستا بوون ساڵی ( 489) كۆچی کردووه له شاری موسڵ نێژراوه.12.قازی
ئهبو حهسهن خهلعی موسڵیی: عهلی كوڕی حهسهن كوڕی حوسهین كوڕی محمدی
شافعی یه ساڵی (405) كۆچی لهدایك بووه له مانگی ذوالحجهی ساڵی (492)ك
لهدنیا دهرچووه. 13.ابو محمد عبدالله مهشهور به (قازی مرتضی): كوڕی
ئهبو ئهحمهدی شارهزووری پیاوێكی زیرهك و ناطق له خوا نزیك بووه ساڵی
(465) ك له دایك بووه و لهمانگی ربیع الاولی ساڵی ( 511) ك له دنیا
دهرچووه. 14.جهریری شیخ ابو محمد (قاسم): كوڕی عهلی كوڕی محمد كوڕی
عوسمان. خاوهنی گهلێ نووسراوی بهكهڵكه شێخی زهمهخشهری له مهدح و
وهسفی دا ئهڵێت: اقسم بالله و ایاته ومشعر الحج و میقاته ان الحریری
حری بان نكتب بالتبر مقاساته
ساڵی (466) كۆچی لهشاری
حهریری سهر به پارێزگای ههولێر له دایك بووه له (516)ی كۆچی دا
لهههمان شاردا نێژراوه.15.ابن مازن دینهوهری: ابو الفضل ئهحمهد كوڕی
محمد كوڕی فهزڵ كوڕی عبدالخالق دینهوهری ناودار به كاتب له خهت و
پهخشاندا دهستێكی باڵای ههبووه ساڵی ( 471) له دایك بوهو (518)ی ك
له دنیا دهرچووه.16.ئهبو بهكر قازی الخافقین: محمد كوڕی ئهحمهد كوڕی
قاسم شارهزووری. ساڵی (453) كۆچی لهدایك بووه. ههرچهنده لهسهر
ههڵس و كهوت و زانایی ئهم پیاوه بنووسرێ ههر كهمه ساڵی ( 538) له
شاری بهغدا له دنیا دهرچووه. 17.مهذب الدین الموسڵی: ابو الحسن عهلی
كوڕی ئهبی الوفاء ساڵی (452) ك هاتۆته دنیاوه و له (543)ی ك دنیای
بهجێ هێشت. به یهكێك له شاعیره ناودارهكانی سهردهمی خۆی ئهژمێررێت
دیوانی شیعری له دوو بهرگدا نووسراوه. 18.ابن دری الموسڵی: یوسف بن
دره - شاعیرێكی لاو و ناودار بوه ساڵی (545) كۆچی له ڕێگای حهج لهگهڵ
چهند كهسێكی تردا تیاچووه.19.ابوالكرم شارهزووری: پیاوێكی زاناو
زیرهك بوه له ساڵی (550) ی ك لهدنیا دهرچووه. 20.شێخ عدی ههكاری:
كوڕی مسافر كوڕی اسماعیل پیاوێكی زۆر زیرهك و بهدین بووه، زیاتر
ناوبانگی لهدهرهوهی ههكاری دا بووه. خۆشهویستی خهڵكی ناوچهكه
بووه تا ڕادهیهك ڕزق و خێر و خۆشی خۆیان له بهرهكهتی شێخ
(عدی)یهوه زانیوه. ساڵی ( 467)ك له ههكاری لهدایك بووه و ساڵی (
557) له دنیا دهرچووه. 21.ابن برزی جزیری ابو القاسم عمر: له جزیرهی
ابن عومهر. ئیمام مدرس و مفتی بووه. ساڵی (471) كه هاتۆته دنیاوه له
مانگی ربیع الاولی ساڵی (560) ك له جزیرهی ابن عومهر نێژراوه.22.ابو
نجیب ضیاء الدین سههرهوهردی: یهكێك بووه له خاوهن تهریقهتهكانی
سهردهمی خۆی له شاری بهغدا لای ڕۆژ ئاوای دیجله تهكیهیهكی گهورهی
بووه. ئهم پیاوه ههرچهنده بهڕهگهز عهرهبه، بهڵام لهبهر
ئهوهی باوك و دایك و زۆربهی كهس و كاری له كوردستاندا ژیاوه ههڵس و
كهوتو داب و نهریتی كوردهواری وهرگرتوهو به كورد ناسراوه. خهڵكی
دێی(سوورهبهرد)ی ناوچهی گهڕوسی سنهیه له ساڵی (490) ك هاتۆته
دنیاوه. ساڵی ( 563) ك له شاری بهغدا بهخاك سپێرراوه. 23.مهلا خدری
ئهربیلی: ابو العباس خضر كوڕی نصر خاوهنی گهلێ بهرههمی بهسووده (26)
خوتبهی پێغهمبهری كۆكرهۆتهوه. ساڵی (487) ك هاتۆته دنیاوه ساڵی
(567) ك له قوتابخانهكهی خۆی شاری موسڵ نێژراوه. 24.قازی كمال الدین
شارهزووری: ابو الفضل محمد نوری ابی محمد عبدالله كوڕی ئهبی ئهحمهد
قاسم شارهزووری. ساڵی (492) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زیرهك و قسه
ڕهوان بووه خاوهنی زانیاریهكی چاك بووه له ههندهسهدا. قوتابخانهی
له (موسڵ، مهدینه، نهسیبین، دیمهشق) كردۆتهوه له مانگی موحهرهمی
ساڵی (572)ی ك لهدنیا دهرچووه.25.رضی الدین اربیلی: ساڵی ( 508) ك له
دایك بووه. پیاویكی زیرهك بووه و خزمهتی موسوڵمانی كردووه. له
قوتابخانهی ئهمیر زهینهدین و كهمالیه مودهریس بووه. ساڵی (576) ی ك
لهدنیا دهرچووه. 26.شێخ ئهحمهدی جزیری: مهشهور به مهلای جزیری له
جزیرهی ابن عمر له بۆتان هاتۆته دنیاوه. پیاوێكی به دین و شاعیرێكی
بهرزی كورده ساڵی (579) ك لهههمان شوێن نێژراوه. 27.ابو الفرج ابن
دهان الموصلی: عبدالله ی كوڕی ئهسعهد كوڕی عهلی كوڕی عیسا له شاری حمص
له شام به دهرس وتنهوه خهریك بووه. شاعیرێكی ناوداری سهردهمی
خۆیهتی ساڵی (523) ك هاتۆته دنیاوه له ( 581) دا مردووه. 28.موفق
الدین شاعری اربیلی: له ساڵی (536) ك چاوی بهدنیا ههڵ هێناوه له ساڵی
(585) ك دا ماڵ ئاوایی كردوه. دهستی له (نحو – صرف – بلاغه)ی شیعردا
له گهلێ قوتابخانهدا مودهریس بووه به تایبهتی كتێبی ئهقلیدسى
یۆنانی به دهرس و تۆتهوه.29.شێخ محی الدین شارهزووری: ابو حامد محمد
كوڕی قازی كمال الدین بووه. له قوتابخانهكانی (كمالیه و نظامیه)ی
موسڵدا دهرسی و تۆتهوه. قازی دیمهشق و موسڵ بووه له ساڵی ( 540) ی ك
هاتۆته دنیاوه. له ( 580) كۆچی دا له دنیا دهرچووه. 30.شهاب الدین
سههروهردی: حهكیم شههید ابو الفتح – یحی كوڕی حهبهش كوڕی ئهمیر
خوشكهزای شهاب الدین و ابو حفص عومهر. ساڵی (549) ك هاتۆته دنیاوه.
خاوهنی گهلێ بهرههمی بهسوودو نرخ داره له فهلسهفهو اصولی فقه و
ههموو زانستێكدا به ههڵكهوتووی سهردهمی خۆی ئهزانرێ. ئهمهش
نموونهیهكه له وتهكانی "لو كان فی الوجود شمسان، لانطمست الاركان،
تابی النظام ان یكون غیر ماكان". بههۆی كینه كێشان و ڕق لێ بوونی ههندێ
كهسهوه لهلایهن – صلاح الدین ی ئهیبوبیهوه - بهند ئهكرێ له ساڵی
(587) ك لهبهغدا ئهمرێت. 31.ابو الفرج شمس الدین: محدث حرانی – ساڵی (
505) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زیرهك و هۆشمهند بووه بۆ پرسیارو
ڕونكردنهوهی ئیسلام سهرچاوه بووه. ساڵی ( 596)ی كۆچی لهدنیا
دهرچووه. 32.ابو عهلی شاتانی: ساڵی (510)ی كۆچی هاتۆته دنیاوه جگه
لهوهی له اصولی فقه و بهلاغهدا دهستی ههبووه. شاعیرێكی ناوداریش
بووه له 599 كۆچیدا له شارۆچكهی (شاتانی) ناوچهی دیاربهكر كۆچی دوایی
كردوه. 33.ضریر مقدی: كوڕی ڕیان كوڕی سبه، باوكی له نهداری و برسا
مردوه ضریر خهڵك بهخێوی كردوه و به ههتیوی گهوره كراوه. شاعیر
بووه و گهلێ شیعری لهپاش جێ ماوه ساڵی (603) ك له شاری موسڵ دهرمان
خواردكراوه. 34.ابن اپیر = مجد الدین جزیری: ساڵی (543)ی كۆچی هاتۆته
دنیاوه پیاوێكی زۆر زاناو زیرهك و موسوڵمان بووه. خاوهنی گهلێ
بهرههمی بهنرخ و سوود بهخشی ئیسلامیه لهدوا دوای ژیانی خۆی له خهڵك
دابڕاو به تهنها خهریكی خوا پهرستی و نووسین و خزمهتی موسوڵمانان
بووه. ساڵی (606) ك لهدنیا دهرچوو. 35.ابو حامد بن یونس: عماد الدین
محمد ساڵی ( 535)ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی خوا پهرست بووه. له زۆربهی
قوتابخانهكاندا دهرسی وتۆتهوه. كراوه به قازی له شاری موسڵ. گهلێ
بهرههمی ئیسلامی له شوێن جێ ماوه. له مانگی جماد الثانی ساڵی ( 608) ك
لهدنیا دهرچووه. 36.ابو الفضائل امدی: دیار بهكری – عهلی كوڕی مظفر
الدین یوسف یهكێك بووه له ئهدیبه ناودارهكانی سلێمانی. ماوهیك قازی
شاری (واسط) بووه. دیوانی شیعرو گهلێ نووسراوی ( نحو صرف)ی له پاش جێ
ماوه له ساڵی (559)ی ك هاتۆته دنیاوه له ساڵی (608)دا كۆچی دوایی
كردوه. 37.یاقووتی موسڵی: ابو الدربن عبدالله الموصلی: ساڵی (536)ی كۆچی
هاتۆته دنیاوه له ( 618) دا له دنیا دهرچووه. زانایهكی (بهرزو
نووسهرێكی ناودار بووه.. بهڕهگهز دهگهڕێتهوه سهر - تورك –
بهڵام لهبهر ئهوهی له كوردهواری دا ژیاوه به كورد ئهناسرێ.
38.عزالدین ابو القاسم ( نصر): برازای مهلا خدری ئهربیللی یه كه
باسمانكرد. له لایهن سوڵتانهوه دوور ئهخرێتهوه بۆ شاری موسڵ له
ساڵی ( 534) له دایك بووه و له جماد الثانی ( 619) ی كۆچیدا مردوه.
39.بهاء سنجاری: ابو السعادات (اسعد) بن یحیی ساڵی (523) هاتۆته دنیاوه
پیاوێكی ئهدیب و شاعیرێكی ناوداره. گهلێ شیعری جوانی لهپاش بهجێ ماوه
له ساڵی ( 622)ی كۆچی له شاری سنجار له دنیا دهرچووه. له مهزههبی
شافعی دا ڕای تایبهتی ههبووه. 40.شرف الدین ئهحمهد ابو الفضل بن
علامه كمال الدین ابی الفتح: ساڵی (575) ك هاتۆته دنیاوه زانایهكی
زیرهكی ئیسلامی بووه. دهستی له شیعردا ههبووه له ساڵی ( 622)ی ك
كۆچی دوایی كردوه. 41.شهرهف كوڕی ضیاء الدین محمد: ساڵی ( 580) هاتۆته
دنیاوه له ساڵی (622)ك له دنیا دهرچووه. پیاوێكی زانا بووه. دهستی
هۆنراوهیشی ههبووه. 42.نجم الدین شاعر مهشهور به ابن صابری
مهنجهنیقی: یهكێكه له ئهدیبه ناودارهكان جگه له زانیاری و
ئهدهبیات دهستی له دروست كردنی مهنجهنیق دا ههبووه. كتێبی
(عمدهالسالك فی سیاسه الممالك) له دانراوی ئهم ئهدیبهیه. كه باسی
هونهری شهڕو شۆڕو سوار چاكی و چۆنیهتی گرتنی قهڵاو كردنه دیوار
ئهكات. دیوانێكی شیعری ههیه به ناوی (مغانی المعانی) له ساڵی ( 544)
هاتۆته دنیاوه له (626) ك مردوه. 43.ابن اثیر عزالدین جزیری: ابو الحسن
علی بن الكرم محمد ساڵی (555) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زاناو مێژوو نووس
بووه. مێژووی سهرهتای مێژوو تا ساڵی ( 628)ی ك نووسیوه خاوهنی گهلێ
بهرههمی ئهدهبی تره له ساڵی (630) ك له شاری موسڵ مردوه. 44.ابو
الحسن ئامدی: مهشهوور به سیف الدین علی كوڕی ابی علی حمد – ساڵی ( 551) ك
هاتۆته دنیاوه له سهرهتاوه له سهر مهزههبی حهنبهلی بووه.
لهپاشدا بۆته شافعی هاوڕێ یانی به پیاوێكی فاسد ناویان بردوه. خاوهنی
گهلێ بهرههمی به سووده ساڵی ( 631)ی ك له دنیا دهرچووه. پایهیهكی
بهرزی ههبووه له (علومی عقلیه)دا. 45.صلاح الدین اربیلی: ابو العباس
ئهحمهد كوڕی عبد السید ساڵی (571) ك هاتۆته دنیاوه شاعیرێكی ناودار
بووه خاوهنی گهلێ غهزهل و روباعیات و قهسیدهیه له ساڵی (631)ك له
دنیا دهرچووه. 46.شێخ شهاب الدین سههرهوهردی: ابو حفص عومهر كوڕی
محمد كوڕی عبدالله ساڵی (539) لهدایك بووه، پیاوێكی ئاینی خاوهن
تهریقهت بووه ههمیشه به خواپهرستی و ئامۆژگاری خهڵكهوه خهریك
بووه. خاوهنی چوار كتێبی ئاینی یه. (شیخ سهعدی شیرازی) موریدی ئهو
بووه له ساڵی (632)ی كۆچی له شاری بهغدا نێژراوه. 47.شێخ شهاب الدین
(عومهر) شارهزووری: شێخی ئیرشاد بووه به پیاوێكی خوا پهرست و ئهولیا
ناوبراوه له ساڵی (633) له شارهزوور كۆچی دوایی كردوه.48.ابن اثیر
ضیاء الدین جزیری: ابو الفتح نصر الله كوڕی ابی كهرهم – جگه لهوهی
ههموو قورئانی لهبهر بووه سێ دیوانی شیعری ابی تمام بحتری و متنبی و
(5) ههزار حهدیسی پێغهمبهری لهبهر بووه. سهردهمی ملك افضل به
پلهی وهزیری گهیشتووه گهلێ بهرههمی لهپاش بهجێ ماوه. ساڵی (558)
هاتۆته دنیاوه. ساڵی ( 637) له دنیا دهرچووه. 49.ابن مستوفی: شرف
الدین اربیللی ابو البركات (مبارك) كوڕی ابی فتح احمد مستوفی له ساڵی
(564) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زۆر زیرهك و ڕوو خۆش و سنگ فراوان بووه.
دهستێكی باڵاى ههبووه له زانیاری مێژوودا. شارهزایی له زمانی
عهرهبیدا زۆر بووه. وهك – صرف , نحو، مێژووی شاری ههولێری نووسیوه.
پاش خۆی گهلێ نووسراوی بهكهڵكی بهجێ هێشتوه. ساڵی ( 629) كه تاپلهی
وهزیری ئهگات. ساڵی (637)ی ك ماڵ ئاوایی له دنیا كردوه. 50.كمال الدین
علامه: ابو الفتح موسی كوڕی ابو الفضل به (ابن یونس) مهشهوور بووه له
(5)ی سهفهری ساڵی (551)ی ك هاتۆته دنیاوه له شاری موسڵ. بۆ خویندن
چۆته شاری بهغدا و له پاشدا گهراوهتهوه شاری موسڵ ئهم پیاوه
مهزنه له (فیزیا، و كیمیا و جهبرو ههندهسه و طب و ریاضیات و نحو و
صرف) دا زۆر شارهزا بووه دهرسی وتۆتهوه. جولهكهكانی موسڵ لای ئهم
دهرسی تهوراتیان خوێندوه پیاوێكی زۆر زیرهك و شارهزا بووه ساڵی (639)
له 14 ی شهعباندا كۆچی دوایی كردووه. 51.ابو البقاء نحوی: مهشهوور به
ابن صایغ موسڵی ساڵی (556) ی ك هاتۆته دنیاوه. ئهم پیاوه خزمهتێكی
زۆری كردوه به ئهدهبی عهرهبی و ئیسلامی له ساڵی ( 643) ك له شاری
حهڵهب و مهزارگای ابراهیم خلیل نێژراوه. 52.علم الدین سنجاری: له
زانیاری (عقلیه و نقلیه) هاوچهرخی نهبووه. گهلێ نووسراوی بهكهڵكی
لهپاش بهجێ ماوه ساڵی (643)ی كۆچی له دنیا دهرچووه. 53.ابن صلاح نصری
شارهزووری: له ساڵی (577) ك هاتۆته دنیاوه به ( فاضل دیمهشقی)
ناوداره، ئهم زانایه له قدس و دیمهشق و حهڵهب دهرسی وتۆتهوه.
خاوهنی ڕای تایبهتی یه له مهزههبی شافعی دا ساڵی ( 643)ی ك له شاری
دیمهشق له دنیا دهرچووه. 54.ابن الحاج: ساڵی ( 651) له دنیا دهرچووه
چهند نوسراوێكی لهپاش جێ ماوه. 55.ابن الحاجب ابو عمر: (عوسمان) كوڕی
عومهر. لهساڵی ( 570) له دایك بووه له خزمهت كردنی ئاینی ئیسلام
درێغی نهكردوه له ساڵی (646) ك له دنیا دهرچووه. 56.قازی ابن
خهلهكان اربیللی: شمس الدین ابو العباس ئهحمهد كوڕی ابراهیم له ساڵی
(608) ك هاتۆته دنیاوه له ساڵی (681) ك كۆچی دوایی كردوه. گهلێ
نووسراوی بهكهڵك و سوود بهخشی لهپاش خۆی جێ هێشتووه. 57.فخر الدین
ئهحمهد: كوڕی حسین چارپردی له ساڵی (747) ی ك له دنیا دهرچووه.
58.فهقێ تهیران: مهلا مهحموود خهڵكی مهكس) له ساڵی (721) ی ك
هاتۆته دنیاوه شاعیرێكی ناودارو لێ هاتوو بووه، خاوهنی گهلێ قهسیدهی
شیعری جوانه له ساڵی (795)ی ك لهدنیا دهرچووه. 59.قازی ئهحمهد
ئهرزنجانی بورهان الدین: له سهرهتای سهدهی ههشتی كۆچی ساڵی (800)
له شهڕی ئهرزنجاندا كوژراوه. 60.ئیمام محمدی كوردی حافظ الدین: كوڕی
محمد كوردی له ساڵی (820)ی ك له دنیا دهرچووه. 61.مهلای باطی: مهلا
ئهحمهدی باطی خهڵكی باطیهی ههكاری له ساڵی ( 836)ی ك هاتۆته دنیاوه
شاعیرێكی ئیسلامی چاك بووه دهربارهی له دایك بوونی پێغهمبهر
هۆنراوهی نووسیوه. ساڵی ( 911)ی ك لهدنیا دهرچووه. 62.مهلا عهلی
تهرمووكی: له ساڵی (1000) ك هاتۆته دنیاوه یهكیكه له زانا
ناودارهكانى له زانیارى ڕهسم و ریاضیات دادهستێكى باڵای ههبووه.
زۆربهی ژیانی به دهرس وتنهوه بهسهر بردوه له دێ كهی خۆیدا
(تهرموك) له نێوان ههكاری و (مهكس)دا ساڵی ( 1065) به خاك سپێرراوه.
63.ئهحمهدی خانی: یهكێك له ئهدیبه بهرزو بهڕێزهكانی كورد پیاوێكی
شهیداو هۆنهرێكی خۆشهویست بووه. گهلێ نووسراوی به عهرهبی و توركی
جێ هێشتووه له هۆزی – خانێ – كانه، چیرۆكی (مم وزین له شاكاره ههر
جوانهكانى خانییه. ساڵى (1071 ) له شاری بایهزید له مزگهوتهكهی
خۆیدا نێژراوه. 64.ئیسماعیل معروف: له ساڵی (1073) ك هاتۆته دنیاوه.
خهڵكی شاری بایهزید بووه به فیردوسی كورد مهشهووره گهلێ غهزهل و
پهخشانی نووسیوه، نووسینهكانی به زمانی كرمانجی داڕشتوه. ساڵی (1128)ی
ك له شاری بایهزید كۆچی دوایی كردووه. 65.ئهمیر شهریف خان: له
ئهمیرهكانی ناوچهی ههكاری یه خاوهنی گهلێ بهرههمی بهنرخی وهك و
شیعرو صرف و نحوه خاوهنی چهندین دیوانه له ساڵی (1108)ی ك له شاری
چۆلهمیرگ هاتۆته دنیاوه له ساڵی ( 1167)ی ك ماڵ ئاوایی له دنیا
كردوه. 66.مهولانا خالدی شارهزووری: جگه لهوهی زانایهكی ئاینی
بووه. پیاوێكی خاوهن تهریقهت و ئیرشادیش بووه. له ساڵی (1193) ك له
وڵاتى شام به گۆڕستانی ئهیوب كودر سپێرراوه. 67.ابن الحاج: خاوهنی (رفع
الخفاء) كه له كتێبی سیوطی حاشیهی نووسیوه مامۆستای شێخ معروف باوكی
كاك ئهحمهدی شێخهو له سهرهتای سهدهی (12)ی كۆچی لهدنیا دهرچووه.
68.مهلا یونسی ههلكاتینی: له ئاوایی ههلكاتین له دایك بووه. له
سهدهی دوانزهههمدا ههر لهوێ بهخاك سێرراوه خاوهنی سێ نووسراوی
مهشهووره له (نحو، صرف، تركیب)دا. 69.مراد خانی بایهزیدی: له ساڵی
(1156)ی كۆچی له شاری بایهزید له دایك بووه. خاوهنی گهلێ هۆنراوهی
جوان و بهرزه له عهشق و سۆفیگهری. له ساڵی( 1203) ی كۆچی له دنیا
دهرچووه. 70.مهستووری كورد: (ماهر شهرهف خانم) – كچی ابو الحسن بهگ
له بابا گهورهی دایكهوه ئهچێتهوه سهر خانهدانی قادری خێزانی
خهسرهو خانی ناكام والی كوردستانی (سنه) بووه.مێژووی زنجیرهی
ئهردهڵانیهكانی به ڕێكوپێكی نووسیوه خاوهنی گهلێ هۆنراوهی جوانه
گهلێ له هۆنراوهكانی چاپكراوه.
ئهم زاناو پیاوه
ههڵكهوتوانهی خوارهوهش له نهتهوهی كوردن، بهڵام لهبهر ئهوهی
نهمانتوانی زانیاری تهواو لهسهر ژیانیان بهدهست بهێنین ههر بهدیاری
كردنی ناوهكانیان واز ئههێنین: ابو القاسم حماد الراده. ابو اسحق طهیر
الدین، قاضی ابراهیم موسڵی، شێخ عبدالقادری شارهزووری، محی الدین
شارهزووری. شێخ تاج الدین كوردی یهكێك بووه له وهزیرهكانی كابینهی
سوڵتان ئۆرخانی دووهم. سوڵتانی توركی.
ئهم زانایانهی تریش
له ههڵكهوتوهكانی سهدهی سیانزهههمی كۆچین 1. مهلا محمدی مۆدن:
مامۆستا سهید حهسهنی چۆڕی له زانایانی سابلاغه. 2. مهلا محمدی
ئادهم: خهڵكی باڵهكیانی ناوچهی ڕهواندوزه.3.مهلا یهحیا میرهوهری:
خهڵكی ناوچهی ڕهواندوزه. 4. مهلای خهتێ: خهڵكی ناوچهی خۆشناوهتی
و ڕهواندوزه پیاوێكی زۆر زانا بووه. 5. محمد جسیم: (حجه الاسلام)ی
سنهو مهلا ئهحمهدی نۆدشهیی فهقێی مهلای خهتێ بوون. 6.مهلا محمدی
كهوانه دۆل: خهڵكی ڕێژاو بووه، دانایهكی ناوداره.7.موفتی زههاو:
مهلا محهمهد خهڵكی زههاو بووه. 8. مهلا خدری نالی: بهیهكێك له
شاعیره ناوداره مهزنهكانی كورد ئهناسرێ. خاوهنی دیوانی شیعریه به
كوردی – عهرهبی – فارسی 9. مهلا ڕهحیمی تاو گۆزی: مهولهوی یا
(مهعدووم) جگه لهوهی زانایهكی بهرزی ئیسلامی بووه. خاوهنی گهلێ
هۆنراوهی بهرزه له عهشق و سۆفیگهری. 10. شێخ ڕهزای كهركوكی: كوڕی
شێخ عبدالرحمن له شێخهكانی ئیرشادن له ناوچهی تاڵهبان به زمانهكانی
كوردی، عهرهبی فارسی. توركی شیعری وتووه. 11.ابن الخیاط: مهلا
عبدالرحمن خهڵكی قهرداغ. زانایهكی ناسراوه.12.عومهر ئهفهندی
ئهربیللی. 13.عومهر ئهفهندی ڕهواندوزی.14. عهلی ئهفهندی: برای
عومهر ئهفهندی ڕهواندوزی له زانیاری ڕهسم، ریاضیات دا دهستی
ههبووه 15.ئهسعهد ئهفهندی: كوڕی عومهر ئهفهندی ڕهواندوزی. 16.
مهلا گچكه: مهلا ئهبو بهكری كوڕی عومهر ئهفهندی ئهربیللی پیاوێكی
زانای خواناس بووه. 17. حاجی مهلا عبدالله كۆیی: خهڵكی شاری كۆیه
بووه پیاوێكی زیرهك شارهزایهكی سهردهمی خۆی بووه. ئهم چوارینه
لهسهر یهو وتراوه.حاجی عبدالله لهئادهم فیل تره باوجودی ڕووتبهی
پێغهمبهری ئهم بهسهد شهیتان له كۆیه دهر نهچوو ئهو بهیهك
شهیتان له جهننهت دهرپهڕی 18. مهلا نهبی ڕهواندوزی: لهزانایانی
ناوچهی ڕهواندوز بووه دهستی له ڕهسم و زانیاری ریاضیاتدا ههبووه.
19. حاجی شێخ عهلی كهركووكی: برای شێخ ڕهزای تاڵهبانی یه، پیاوێكی
ئاینی ی خاوهن تهریقهت بووه. 20.مهلا عبدالله ی بیتوشی: خاوهنی
كتێبی كفایه .21.مهلا محمدی بێتوشی: ماموستایهكی ناسراو بووه.22. مهلا
یوسفی (صم): له ئاوایی (بهرسێوه)ی ناوچهی سهردهشتدا نێژراوه.23.
مهلا ڕهسووڵی زهكی: زانایهكی ناسراوی ناوچهی موكریان بووه. 24.ابن
رسوڵ: ناوی محمد كوڕی ابن رسولی زهكیه. مامۆستای موفتی زههاوی بووه.
25. مهلا محمدی كوڕی مهلا مستهفا: مامۆستاو مدهرسی مزگهوتی (سوور) له
سابلاغ. 26.مهلا محمدی یای: خهڵكی ناوچهی سابلاغه. 27. مهلا سلێمانی
گردی: خهڵكی ناوچهی گردیان بووه و زانایهكی ناسراوه. 28. مهلا
سلێمانی گردی: خهڵكی ناوچهی گردیان بوهو زانایهكی ناسراوه. 29. مهلا
عبدالله پیرهباب: خهڵكی (دهبهكر)ی یه له ناوچهی ئایتمش و سابلاغ دا
دهرسی وتۆتهوه. 30.مهلا عهلی تورجان زانیاریهكی تهواوی ههبووه
له ریاضیاتدا.31. مهلا عبدالقادری بیاره: مدرسی خانهقای بیاره بووه.
پیاوێكی خوا پهرست و زیرهك بووه . 32.مهلا عبدالرحمن پێنجوێنی: له
زانا ههڵكهوتوهكانی سهدهمی خۆی بووه له شیعرو فقه و ریاضیات
دهستێكی باڵاى ههبووه. 33. شێخ عومهرى وهردۆخى قهرهداغى: له
بنهماڵهى نووسهرى ئهم كتێبهیه له شارى سلێمانى بهدهرس وتنهوه
خهریك بووه . زانیارى له ڕهسم و ریاضیات دا ههبووه. زاناو
ئهدیبهكانی كوردستانلهبهر ئهوهی كتێبخانهكانی شاری سنه زۆر
دهوڵهمهند نییه به شێوهیهكی گشتی نهمتوانی هیچ ئاگاداریهك له
زاناو ئهدبیه كوردهكان بهدهست بهێنم له پێش ئیسلامدا. ئهوهی زیاتر
خۆم پێوه ماندوو كرد و توانیم زانیاریهكی لهسهر بهدهست بێنم زاناو
ئهدبیه كوردهكانی دوای سهدهی سێ یهمى كۆچی یه ئهوهی بۆم كراوه
درێغیم نهكردوه له ڕوون كردنهوهی ژیان و مردن و لهدایك بوونیان به
كورتی. لهم بهشهدا باسی زاناو ئهدبیه كوردهكانی شاری سنهم
نهكردوه، چونكه لهمێژووی شاری سنهدا به درێژی لهم باسه
دواوم.1.ئهبو محهمهد (عبدالله) بن مسلم دینهوهری: مهشهوور به (ابن
قتیبه) قازی شاری دینهوهر بووه. له ساڵی ( 233)ی كۆچی هاتۆته دنیاوه
و ساڵی (276)ی كۆچی دنیای بهجێ هێشتووه. زانایهكی بهرزو بهڕێز بووه
خاوهنی گهلێ نووسراوی بهكهڵكه كه نزیكهی (20) كتێبه.2.ئهبو
حهنیفهی دینهوهری: زانایهكی بههۆش و ناوداری سهردهمی خۆی بووه له
ساڵی ( 281) ك له دنیا دهرچووه. 3.ئهبو عبدالله محمد بن چار منجم
حهرانی بن سنان ڕهقی: خاوهنی نووسراوی – زیج حایی مطالع البروج، رساله
الاتصالات، شی كردنهوهی چوار نووسراوی – به تلیموس – و هتد. زانایهكی
ئهستێره ناس ڕِیازیات و علوم زان بووه له سهر تا سهری ئهوروپادا
ناوبانگی زانایی ههیه ساڵی ( 264)ی كۆچی هاتۆته دنیاوه و (317)ی كۆچی
جێی هێشتووه. 4.ئهبو جهعفهر (ئهحمهد) دینهوهری: كوڕی ابن قتیبه
بووه پیاوێكی زانا بووه ساڵی ( 321)ی كۆچی بۆته قازی میسرو ساڵی ( 322)ی
كۆچی له دنیا دهرچووه5.ئهبو بهكر محهمهد نقاش موسڵی: كوڕی حهسهن
كوڕی محهمهد كوڕی زاید كوڕی هارون جهعفهری كوڕی سهندی یه جگه له
نهخش و نیگار زانیاریهكی تهواویشی لهسهر ئاینی ئیسلام ههبووه.
لهساڵی (265)ی كۆچی له دایك بوه و ساڵی (351) ك له سێی شهوالدا
لهدنیا دهرئهچێ خاوهنی گهلێ نووسراوی بهسوود و گرنگه، بهڵام له
گێڕانهوهی ههندێ حهدیسی پێغهمبهر (د.خ) ههڵهی كردوه و به ڕاست
نازانرێ.6. سڕی رفاء موسڵی ئهبو حهسهن كوڕی سڕی كهندی: یهكێك له
ئهدیبه ناودارهكانی موسڵ، هۆنهرێكی زیرهك و ئهدیبێكی بهتوانا بووه
خاوهنی كتێبی محب و محبوب) و (یره)یه له ساڵی ( 366) دا لهدنیا
دهرچووه. 7.شیخ عبدالله روباری: یهكێ بوه له گهوره پیاوانی
تهریقهت ناسراوی ناوچه و دهور و بهری خۆی بووه ساڵی ( 369) ك له
دنیا دهرچووه. 8.ابن جهنی نهحوی موسڵی: ناوی عوسمانه و ناز ناوی ابو
الفتحه له زانیاری عهرهبی و ئهدهبیاتی عهرهبدا دهستێكی باڵای
ههبووه. پێش ساڵی ( 330) ك له دایك بووه له (28)ی سهفهری ساڵی
(392)ی كۆچی له دنیا دهرچووه. خاوهنی زیاتر له ( 25) نووسراوی
بهكهڵكه. 9.ابن كهجی دینهوهری: قازی یوسفی كوڕی ئهحمهد كوڕی كهج
بهیهكێك له پێشهوایانی شافعی ئهژمێررێ خاوهنی فتوای تایبهتیه له
مهزههبی شافعی دا، جگه له زانیاری ئاینی خاوهنی گهلێ كتێبی
بهكهڵكه پیاوێكی دهوڵهمهندو پارهدار بووه. شهوی 27ی ڕهمهزانی
ساڵی ( 405)ك چهند دزێك شهو لهخهودا ئهیكوژن و پارهكهی
ئهبهن.10.شێخ ئهبو حهسهن ههكاری: شیخ الاسلام عهلی كوڕی ئهحمهد
كوڕی یوسف كوڕی جهعفهر كوڕی غورفه ساڵی (409) ك لهدایك بوه، پیاوێكی
زاناو دیندار بووه كوڕهكانیشی ئهدیب بوون ساڵی (486) ك كۆچی دوایی
كردوه.11.ئهبو ئهحمهد شارهزووری: قاسم كوڕی عهلی كوڕی قاسم ئهبو
ئهحمهد شارهزووری به بابا گهورهی ههموو قازیهكانی شارهزوور و موسڵ
و شام و جزیره ئهناسرێ. كوڕهكانی ههموویان پیاوی ئاینی و ئهدیب و
مامۆستا بوون ساڵی ( 489) كۆچی کردووه له شاری موسڵ نێژراوه.12.قازی
ئهبو حهسهن خهلعی موسڵیی: عهلی كوڕی حهسهن كوڕی حوسهین كوڕی محمدی
شافعی یه ساڵی (405) كۆچی لهدایك بووه له مانگی ذوالحجهی ساڵی (492)ك
لهدنیا دهرچووه. 13.ابو محمد عبدالله مهشهور به (قازی مرتضی): كوڕی
ئهبو ئهحمهدی شارهزووری پیاوێكی زیرهك و ناطق له خوا نزیك بووه ساڵی
(465) ك له دایك بووه و لهمانگی ربیع الاولی ساڵی ( 511) ك له دنیا
دهرچووه. 14.جهریری شیخ ابو محمد (قاسم): كوڕی عهلی كوڕی محمد كوڕی
عوسمان. خاوهنی گهلێ نووسراوی بهكهڵكه شێخی زهمهخشهری له مهدح و
وهسفی دا ئهڵێت: اقسم بالله و ایاته ومشعر الحج و میقاته ان الحریری
حری بان نكتب بالتبر مقاساته ساڵی (466) كۆچی لهشاری حهریری سهر به
پارێزگای ههولێر له دایك بووه له (516)ی كۆچی دا لهههمان شاردا
نێژراوه.15.ابن مازن دینهوهری: ابو الفضل ئهحمهد كوڕی محمد كوڕی فهزڵ
كوڕی عبدالخالق دینهوهری ناودار به كاتب له خهت و پهخشاندا دهستێكی
باڵای ههبووه ساڵی ( 471) له دایك بوهو (518)ی ك له دنیا
دهرچووه.16.ئهبو بهكر قازی الخافقین: محمد كوڕی ئهحمهد كوڕی قاسم
شارهزووری. ساڵی (453) كۆچی لهدایك بووه. ههرچهنده لهسهر ههڵس و
كهوت و زانایی ئهم پیاوه بنووسرێ ههر كهمه ساڵی ( 538) له شاری
بهغدا له دنیا دهرچووه. 17.مهذب الدین الموسڵی: ابو الحسن عهلی كوڕی
ئهبی الوفاء ساڵی (452) ك هاتۆته دنیاوه و له (543)ی ك دنیای بهجێ
هێشت. به یهكێك له شاعیره ناودارهكانی سهردهمی خۆی ئهژمێررێت
دیوانی شیعری له دوو بهرگدا نووسراوه. 18.ابن دری الموسڵی: یوسف بن دره
- شاعیرێكی لاو و ناودار بوه ساڵی (545) كۆچی له ڕێگای حهج لهگهڵ
چهند كهسێكی تردا تیاچووه.19.ابوالكرم شارهزووری: پیاوێكی زاناو زیرهك
بوه له ساڵی (550) ی ك لهدنیا دهرچووه. 20.شێخ عدی ههكاری: كوڕی
مسافر كوڕی اسماعیل پیاوێكی زۆر زیرهك و بهدین بووه، زیاتر ناوبانگی
لهدهرهوهی ههكاری دا بووه. خۆشهویستی خهڵكی ناوچهكه بووه تا
ڕادهیهك ڕزق و خێر و خۆشی خۆیان له بهرهكهتی شێخ (عدی)یهوه
زانیوه. ساڵی ( 467)ك له ههكاری لهدایك بووه و ساڵی ( 557) له دنیا
دهرچووه. 21.ابن برزی جزیری ابو القاسم عمر: له جزیرهی ابن عومهر.
ئیمام مدرس و مفتی بووه. ساڵی (471) كه هاتۆته دنیاوه له مانگی ربیع
الاولی ساڵی (560) ك له جزیرهی ابن عومهر نێژراوه.22.ابو نجیب ضیاء
الدین سههرهوهردی: یهكێك بووه له خاوهن تهریقهتهكانی سهردهمی
خۆی له شاری بهغدا لای ڕۆژ ئاوای دیجله تهكیهیهكی گهورهی بووه.
ئهم پیاوه ههرچهنده بهڕهگهز عهرهبه، بهڵام لهبهر ئهوهی
باوك و دایك و زۆربهی كهس و كاری له كوردستاندا ژیاوه ههڵس و كهوتو
داب و نهریتی كوردهواری وهرگرتوهو به كورد ناسراوه. خهڵكی
دێی(سوورهبهرد)ی ناوچهی گهڕوسی سنهیه له ساڵی (490) ك هاتۆته
دنیاوه. ساڵی ( 563) ك له شاری بهغدا بهخاك سپێرراوه. 23.مهلا خدری
ئهربیلی: ابو العباس خضر كوڕی نصر خاوهنی گهلێ بهرههمی بهسووده (26)
خوتبهی پێغهمبهری كۆكرهۆتهوه. ساڵی (487) ك هاتۆته دنیاوه ساڵی
(567) ك له قوتابخانهكهی خۆی شاری موسڵ نێژراوه. 24.قازی كمال الدین
شارهزووری: ابو الفضل محمد نوری ابی محمد عبدالله كوڕی ئهبی ئهحمهد
قاسم شارهزووری. ساڵی (492) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زیرهك و قسه
ڕهوان بووه خاوهنی زانیاریهكی چاك بووه له ههندهسهدا. قوتابخانهی
له (موسڵ، مهدینه، نهسیبین، دیمهشق) كردۆتهوه له مانگی موحهرهمی
ساڵی (572)ی ك لهدنیا دهرچووه.25.رضی الدین اربیلی: ساڵی ( 508) ك له
دایك بووه. پیاویكی زیرهك بووه و خزمهتی موسوڵمانی كردووه. له
قوتابخانهی ئهمیر زهینهدین و كهمالیه مودهریس بووه. ساڵی (576) ی ك
لهدنیا دهرچووه. 26.شێخ ئهحمهدی جزیری: مهشهور به مهلای جزیری له
جزیرهی ابن عمر له بۆتان هاتۆته دنیاوه. پیاوێكی به دین و شاعیرێكی
بهرزی كورده ساڵی (579) ك لهههمان شوێن نێژراوه. 27.ابو الفرج ابن
دهان الموصلی: عبدالله ی كوڕی ئهسعهد كوڕی عهلی كوڕی عیسا له شاری حمص
له شام به دهرس وتنهوه خهریك بووه. شاعیرێكی ناوداری سهردهمی
خۆیهتی ساڵی (523) ك هاتۆته دنیاوه له ( 581) دا مردووه. 28.موفق
الدین شاعری اربیلی: له ساڵی (536) ك چاوی بهدنیا ههڵ هێناوه له ساڵی
(585) ك دا ماڵ ئاوایی كردوه. دهستی له (نحو – صرف – بلاغه)ی شیعردا
له گهلێ قوتابخانهدا مودهریس بووه به تایبهتی كتێبی ئهقلیدسى
یۆنانی به دهرس و تۆتهوه.29.شێخ محی الدین شارهزووری: ابو حامد محمد
كوڕی قازی كمال الدین بووه. له قوتابخانهكانی (كمالیه و نظامیه)ی
موسڵدا دهرسی و تۆتهوه. قازی دیمهشق و موسڵ بووه له ساڵی ( 540) ی ك
هاتۆته دنیاوه. له ( 580) كۆچی دا له دنیا دهرچووه. 30.شهاب الدین
سههروهردی: حهكیم شههید ابو الفتح – یحی كوڕی حهبهش كوڕی ئهمیر
خوشكهزای شهاب الدین و ابو حفص عومهر. ساڵی (549) ك هاتۆته دنیاوه.
خاوهنی گهلێ بهرههمی بهسوودو نرخ داره له فهلسهفهو اصولی فقه و
ههموو زانستێكدا به ههڵكهوتووی سهردهمی خۆی ئهزانرێ. ئهمهش
نموونهیهكه له وتهكانی "لو كان فی الوجود شمسان، لانطمست الاركان،
تابی النظام ان یكون غیر ماكان". بههۆی كینه كێشان و ڕق لێ بوونی ههندێ
كهسهوه لهلایهن – صلاح الدین ی ئهیبوبیهوه - بهند ئهكرێ له ساڵی
(587) ك لهبهغدا ئهمرێت. 31.ابو الفرج شمس الدین: محدث حرانی – ساڵی (
505) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زیرهك و هۆشمهند بووه بۆ پرسیارو
ڕونكردنهوهی ئیسلام سهرچاوه بووه. ساڵی ( 596)ی كۆچی لهدنیا
دهرچووه. 32.ابو عهلی شاتانی: ساڵی (510)ی كۆچی هاتۆته دنیاوه جگه
لهوهی له اصولی فقه و بهلاغهدا دهستی ههبووه. شاعیرێكی ناوداریش
بووه له 599 كۆچیدا له شارۆچكهی (شاتانی) ناوچهی دیاربهكر كۆچی دوایی
كردوه. 33.ضریر مقدی: كوڕی ڕیان كوڕی سبه، باوكی له نهداری و برسا
مردوه ضریر خهڵك بهخێوی كردوه و به ههتیوی گهوره كراوه. شاعیر
بووه و گهلێ شیعری لهپاش جێ ماوه ساڵی (603) ك له شاری موسڵ دهرمان
خواردكراوه. 34.ابن اپیر = مجد الدین جزیری: ساڵی (543)ی كۆچی هاتۆته
دنیاوه پیاوێكی زۆر زاناو زیرهك و موسوڵمان بووه. خاوهنی گهلێ
بهرههمی بهنرخ و سوود بهخشی ئیسلامیه لهدوا دوای ژیانی خۆی له خهڵك
دابڕاو به تهنها خهریكی خوا پهرستی و نووسین و خزمهتی موسوڵمانان
بووه. ساڵی (606) ك لهدنیا دهرچوو. 35.ابو حامد بن یونس: عماد الدین
محمد ساڵی ( 535)ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی خوا پهرست بووه. له زۆربهی
قوتابخانهكاندا دهرسی وتۆتهوه. كراوه به قازی له شاری موسڵ. گهلێ
بهرههمی ئیسلامی له شوێن جێ ماوه. له مانگی جماد الثانی ساڵی ( 608) ك
لهدنیا دهرچووه. 36.ابو الفضائل امدی: دیار بهكری – عهلی كوڕی مظفر
الدین یوسف یهكێك بووه له ئهدیبه ناودارهكانی سلێمانی. ماوهیك قازی
شاری (واسط) بووه. دیوانی شیعرو گهلێ نووسراوی ( نحو صرف)ی له پاش جێ
ماوه له ساڵی (559)ی ك هاتۆته دنیاوه له ساڵی (608)دا كۆچی دوایی
كردوه. 37.یاقووتی موسڵی: ابو الدربن عبدالله الموصلی: ساڵی (536)ی كۆچی
هاتۆته دنیاوه له ( 618) دا له دنیا دهرچووه. زانایهكی (بهرزو
نووسهرێكی ناودار بووه.. بهڕهگهز دهگهڕێتهوه سهر - تورك –
بهڵام لهبهر ئهوهی له كوردهواری دا ژیاوه به كورد ئهناسرێ.
38.عزالدین ابو القاسم ( نصر): برازای مهلا خدری ئهربیللی یه كه
باسمانكرد. له لایهن سوڵتانهوه دوور ئهخرێتهوه بۆ شاری موسڵ له
ساڵی ( 534) له دایك بووه و له جماد الثانی ( 619) ی كۆچیدا مردوه.
39.بهاء سنجاری: ابو السعادات (اسعد) بن یحیی ساڵی (523) هاتۆته دنیاوه
پیاوێكی ئهدیب و شاعیرێكی ناوداره. گهلێ شیعری جوانی لهپاش بهجێ ماوه
له ساڵی ( 622)ی كۆچی له شاری سنجار له دنیا دهرچووه. له مهزههبی
شافعی دا ڕای تایبهتی ههبووه. 40.شرف الدین ئهحمهد ابو الفضل بن
علامه كمال الدین ابی الفتح: ساڵی (575) ك هاتۆته دنیاوه زانایهكی
زیرهكی ئیسلامی بووه. دهستی له شیعردا ههبووه له ساڵی ( 622)ی ك
كۆچی دوایی كردوه. 41.شهرهف كوڕی ضیاء الدین محمد: ساڵی ( 580) هاتۆته
دنیاوه له ساڵی (622)ك له دنیا دهرچووه. پیاوێكی زانا بووه. دهستی
هۆنراوهیشی ههبووه. 42.نجم الدین شاعر مهشهور به ابن صابری
مهنجهنیقی: یهكێكه له ئهدیبه ناودارهكان جگه له زانیاری و
ئهدهبیات دهستی له دروست كردنی مهنجهنیق دا ههبووه. كتێبی
(عمدهالسالك فی سیاسه الممالك) له دانراوی ئهم ئهدیبهیه. كه باسی
هونهری شهڕو شۆڕو سوار چاكی و چۆنیهتی گرتنی قهڵاو كردنه دیوار
ئهكات. دیوانێكی شیعری ههیه به ناوی (مغانی المعانی) له ساڵی ( 544)
هاتۆته دنیاوه له (626) ك مردوه. 43.ابن اثیر عزالدین جزیری: ابو الحسن
علی بن الكرم محمد ساڵی (555) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زاناو مێژوو نووس
بووه. مێژووی سهرهتای مێژوو تا ساڵی ( 628)ی ك نووسیوه خاوهنی گهلێ
بهرههمی ئهدهبی تره له ساڵی (630) ك له شاری موسڵ مردوه. 44.ابو
الحسن ئامدی: مهشهوور به سیف الدین علی كوڕی ابی علی حمد – ساڵی ( 551) ك
هاتۆته دنیاوه له سهرهتاوه له سهر مهزههبی حهنبهلی بووه.
لهپاشدا بۆته شافعی هاوڕێ یانی به پیاوێكی فاسد ناویان بردوه. خاوهنی
گهلێ بهرههمی به سووده ساڵی ( 631)ی ك له دنیا دهرچووه. پایهیهكی
بهرزی ههبووه له (علومی عقلیه)دا. 45.صلاح الدین اربیلی: ابو العباس
ئهحمهد كوڕی عبد السید ساڵی (571) ك هاتۆته دنیاوه شاعیرێكی ناودار
بووه خاوهنی گهلێ غهزهل و روباعیات و قهسیدهیه له ساڵی (631)ك له
دنیا دهرچووه. 46.شێخ شهاب الدین سههرهوهردی: ابو حفص عومهر كوڕی
محمد كوڕی عبدالله ساڵی (539) لهدایك بووه، پیاوێكی ئاینی خاوهن
تهریقهت بووه ههمیشه به خواپهرستی و ئامۆژگاری خهڵكهوه خهریك
بووه. خاوهنی چوار كتێبی ئاینی یه. (شیخ سهعدی شیرازی) موریدی ئهو
بووه له ساڵی (632)ی كۆچی له شاری بهغدا نێژراوه. 47.شێخ شهاب الدین
(عومهر) شارهزووری: شێخی ئیرشاد بووه به پیاوێكی خوا پهرست و ئهولیا
ناوبراوه له ساڵی (633) له شارهزوور كۆچی دوایی كردوه.48.ابن اثیر
ضیاء الدین جزیری: ابو الفتح نصر الله كوڕی ابی كهرهم – جگه لهوهی
ههموو قورئانی لهبهر بووه سێ دیوانی شیعری ابی تمام بحتری و متنبی و
(5) ههزار حهدیسی پێغهمبهری لهبهر بووه. سهردهمی ملك افضل به
پلهی وهزیری گهیشتووه گهلێ بهرههمی لهپاش بهجێ ماوه. ساڵی (558)
هاتۆته دنیاوه. ساڵی ( 637) له دنیا دهرچووه. 49.ابن مستوفی: شرف
الدین اربیللی ابو البركات (مبارك) كوڕی ابی فتح احمد مستوفی له ساڵی
(564) ك هاتۆته دنیاوه پیاوێكی زۆر زیرهك و ڕوو خۆش و سنگ فراوان بووه.
دهستێكی باڵاى ههبووه له زانیاری مێژوودا. شارهزایی له زمانی
عهرهبیدا زۆر بووه. وهك – صرف , نحو، مێژووی شاری ههولێری نووسیوه.
پاش خۆی گهلێ نووسراوی بهكهڵكی بهجێ هێشتوه. ساڵی ( 629) كه تاپلهی
وهزیری ئهگات. ساڵی (637)ی ك ماڵ ئاوایی له دنیا كردوه. 50.كمال الدین
علامه: ابو الفتح موسی كوڕی ابو الفضل به (ابن یونس) مهشهوور بووه له
(5)ی سهفهری ساڵی (551)ی ك هاتۆته دنیاوه له شاری موسڵ. بۆ خویندن
چۆته شاری بهغدا و له پاشدا گهراوهتهوه شاری موسڵ ئهم پیاوه
مهزنه له (فیزیا، و كیمیا و جهبرو ههندهسه و طب و ریاضیات و نحو و
صرف) دا زۆر شارهزا بووه دهرسی وتۆتهوه. جولهكهكانی موسڵ لای ئهم
دهرسی تهوراتیان خوێندوه پیاوێكی زۆر زیرهك و شارهزا بووه ساڵی (639)
له 14 ی شهعباندا كۆچی دوایی كردووه. 51.ابو البقاء نحوی: مهشهوور به
ابن صایغ موسڵی ساڵی (556) ی ك هاتۆته دنیاوه. ئهم پیاوه خزمهتێكی
زۆری كردوه به ئهدهبی عهرهبی و ئیسلامی له ساڵی ( 643) ك له شاری
حهڵهب و مهزارگای ابراهیم خلیل نێژراوه. 52.علم الدین سنجاری: له
زانیاری (عقلیه و نقلیه) هاوچهرخی نهبووه. گهلێ نووسراوی بهكهڵكی
لهپاش بهجێ ماوه ساڵی (643)ی كۆچی له دنیا دهرچووه. 53.ابن صلاح نصری
شارهزووری: له ساڵی (577) ك هاتۆته دنیاوه به ( فاضل دیمهشقی)
ناوداره، ئهم زانایه له قدس و دیمهشق و حهڵهب دهرسی وتۆتهوه.
خاوهنی ڕای تایبهتی یه له مهزههبی شافعی دا ساڵی ( 643)ی ك له شاری
دیمهشق له دنیا دهرچووه. 54.ابن الحاج: ساڵی ( 651) له دنیا دهرچووه
چهند نوسراوێكی لهپاش جێ ماوه. 55.ابن الحاجب ابو عمر: (عوسمان) كوڕی
عومهر. لهساڵی ( 570) له دایك بووه له خزمهت كردنی ئاینی ئیسلام
درێغی نهكردوه له ساڵی (646) ك له دنیا دهرچووه. 56.قازی ابن
خهلهكان اربیللی: شمس الدین ابو العباس ئهحمهد كوڕی ابراهیم له ساڵی
(608) ك هاتۆته دنیاوه له ساڵی (681) ك كۆچی دوایی كردوه.