و/ لقمان امین

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

ابن القدامة له‌ کیتابی (المغني) ج/10 ل /520 دا ووتوویه‌تی:(نابێت وناشێت په‌یمانی ئاگر به‌ستن و په‌یمانی (الذمة) سه‌رانه‌ی ساڵانه‌ ببه‌سترێت ته‌نها بۆ سه‌رکرده‌و جێگره‌که‌ی نه‌‌بێت چونکه‌ ئه‌و په‌یمانه‌ی له‌ گه‌ڵ کۆمه‌ڵی کافردا ببه‌سترێت ته‌نها بۆ ئه‌و دوو‌ که‌سه‌یه‌ بیکات ،چونکه‌ ئه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ به‌ ڕوانگه‌ی ده‌رکرده‌وه‌ له‌ ڕوی قازانج وزه‌ره‌ره‌وه‌ هه‌روه‌ها ئه‌گه‌ر له‌ ڕێی که‌سانێکی تره‌وه‌ بێت غه‌یری سه‌رکرده‌ ده‌بێته‌ هۆی په‌کخستنی جیهاد به‌گشتی هه‌روه‌ها له‌ ڕووی ئه‌وه‌ ده‌بێته‌ هۆی سنگ ده‌رپه‌ڕان وزۆ به‌شت زانین به‌رامبه‌ر به‌ئیمام و سه‌رکرده‌ ئه‌گه‌ر جگه‌ له‌سه‌رکرده‌ په‌یمان ببه‌ستێت ئه‌وه‌ دروست نی یه‌ .......ئه‌گه‌ر په‌یمان به‌سترا له‌لایه‌ن سه‌رکرده‌وه‌ پاشان مرد یان لا درا له‌سه‌ر کاره‌که‌ی ئه‌وا ئه‌و که‌سه‌ی که‌ دێته‌ جێگه‌ی ئه‌و ده‌بێت به‌ سه‌رکرده‌و ئیمام ئه‌وا بۆی نی یه‌ ئه‌وۆه‌یمان وگری به‌سته‌ هه‌ڵ بوه‌شێنێته‌وه‌ چونکه‌ سه‌رکرده‌ی پێشوو به‌ بۆ چوونی خۆی ئه‌و کاره‌ی به‌باش زانیوه‌ نابێت به‌ بۆچونی که‌سێکی که‌ هه‌ڵبوه‌شێته‌وه‌ ،هه‌روه‌کو دادوه‌ر ئه‌گه‌ر حاکمێکی دا دادوه‌رێکی تر هاته‌ جێگاکه‌ی نابێت حوکمه‌که‌ هه‌ڵبوه‌شێنێته‌وه‌ به‌بیرو بۆجونی خۆی ).

وهبة الزحیلي له‌ (آثار الحرب ) دال /645 ووتوویه‌تی :(هه‌رله‌ سه‌ر ئه‌م بنه‌مایانه‌ ده‌بینین که‌ زانایانی مه‌زهه‌بی مالیکی ، حنفیة  ،شافعي، حنبلة ، شیعه‌یئیمام ، زیدیة، أباظیة ، هه‌موویان کۆده‌نگن له‌سه‌ر ئه‌وه‌ی که‌ په‌یمان به‌ستن ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیمام سه‌رکرده‌ ،ئه‌گه‌رچی سه‌رکرده‌ی هه‌رێمێکیش بێت چونکه‌ ئه‌وه‌ کارێکی به‌رفراوانه‌ تێڕوانینێکی فراوانی ده‌وێت ،ڕه‌چاو کردنی قازانجه‌ گشتی یه‌کان پێویسته‌ ،و کارگێڕانی باشی ده‌وێت له‌ڕووی شه‌ڕووکوشتاره‌وه‌ ئه‌و کاره‌س به‌که‌سی ئاسای ناو کۆمه‌ڵگا ناکرێت ته‌نها به‌ئیمام وسه‌رکرده‌ ده‌کرێت........ئه‌گه‌ر هه‌ر په‌یمانێك ببه‌سترێت له‌ لایه‌ن هه‌رکه‌سێکی ئاساییه‌وه‌ ئه‌وا به‌وه‌ داده‌نرێت که‌ خۆی  به‌شت دانه‌نێت له‌لایه‌ن سه‌رکرده‌و ئیمام و زانایان وئه‌و گرێ به‌سته‌ به‌ پوچ داده‌ نێن و بوتاڵه‌).

به‌ستنی په‌یمانی ئاشته‌وای وئاگر به‌ست بۆ کۆمه‌ڵی موسڵمانان ئه‌گه‌ر سه‌رکرده‌ دیار نه‌ما
ڕاستی په‌یمان و گرێ به‌ست ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیمام و جێگره‌که‌ی به‌ڵام له لای حه‌نه‌فی یه‌کان:دروسته‌ په‌یمان به‌ستن ئه‌گه‌ر کۆمه‌ڵێ له‌ موسڵمانان سه‌ره‌وکاری بکات به‌بێ پرس وڕای سه‌رکرده‌ یان ئیمام ئه‌گه‌ر له‌ قازانجی موسڵمانان بێت چانکه‌ گه‌ڕانه‌وه‌ی کاره‌کان ته‌نها بۆ قازانجی موسڵمانانه‌ ئه‌وه‌ش به‌ده‌ست هاتووه‌،چونکه‌ واز هێنان له‌ شه‌ڕوکوشتاری دوژمنان ئاسایشی کۆمه‌ڵ وکۆمه‌ڵگایه‌ )ته‌ماشای (البدائع) که‌ ج/7/ ل /107 الفتاوي الهدنة ج/2 ل/196 ،سحنون له‌ مالیکی یه‌کان ده‌ڵێت :(هه‌روه‌کو په‌یمان وئاشته‌وای که‌ ده‌شێت ئیمام وسه‌رکرده‌  بیکات به‌هه‌مان شێوه‌ ده‌شێت له‌ گه‌ڵ که‌راهیه‌تدا که‌ (سریة) په‌لێك یان تیپێك له‌ موسڵمانان گرێ به‌ست بکات په‌یمان ببه‌ستێت له‌ کاتی زه‌روره‌ت و ناچاریدا ئه‌مه‌ش پێچه‌وانه‌ی بڕیاری باوه‌ڕ پێکراوی مالیکی یه‌کان ).

الزحیلي له‌ (آثار الحرب ) ل /646 دا ووتوویه‌تی :(له‌ ڕاستی دا مالیکی یه‌کان وحه‌نه‌فی یه‌کان :تێڕوانینی پێویستیان کردووه‌ له‌ ڕاستی کاره‌کاندا پێویستی ناچاری بارودۆخه‌که‌ بۆ په‌یمان به‌ستن و ئاشته‌وای ، بۆ کاتێکه‌ که‌ ده‌رفه‌ت نه‌بێت پرس وڕا به‌سه‌رکرده‌و ئیمام بکه‌ن ئه‌گه‌ر مه‌رجه‌کانی قازانج له‌ ئاشته‌وایدا ببینن ئه‌و کات هیج مانایه‌ك له‌ هه‌ڵوه‌شانه‌وه‌ی ئه‌و په‌یمانه‌دا نی یه‌ ته‌نها به‌ هۆی ئه‌وه‌ی که‌ پرس وڕا به‌ سه‌رکرده‌ یان ئیمام نه‌کراوه‌ ،جا که‌وا بوو کۆمه‌ڵی موسڵمانان که‌ له‌ به‌ره‌کانی جه‌نگدان له‌ سه‌نگه‌ردان بۆیان هه‌یه‌ که‌ په‌یمان وگرێ به‌ست بکه‌ن یان ئاشته‌وای بکه‌ن ئه‌گه‌ر بارودۆخه‌که‌ پێویستی به‌و کاره‌ کرد .

(الصلاحیات ) سه‌ر پشکی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ئیمام وسه‌رکرده‌ ئه‌گه‌ر په‌یمان وگرێ به‌ستی ئاشته‌وایو ئاگر به‌ست کرا ، به‌رده‌وام ده‌بێت له‌ سه‌ری یان ده‌یبڕێته‌وه‌ .
له‌ ڕاستیدا شه‌رع هه‌نێ کاروباری تایبه‌ت کردوه‌ بۆ سه‌رکرده‌ یان ئیمام که‌ خۆی سه‌رپشکه‌ له‌ ئه‌نجام دانی و چۆن ڕه‌فتاری له‌ گه‌ڵدا بکات به‌ پێی بنه‌ماکانی شه‌رع بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی و خوای خاوه‌ن شه‌رع سه‌رکرده‌ی سه‌ر پشك کردووه‌ به‌ڵام به‌ مه‌رجی دادوه‌ری و دورکه‌وتنه‌وه‌ له‌ هه‌واو ویستی تایبه‌تی  خۆی بۆ دورخستنه‌وه‌ی (فساد) وگه‌نده‌ڵی خراپه‌کاری له‌ کۆمه‌ڵگای موسڵمانان له‌ وانه‌س که‌ سه‌رکرده‌ سه‌ر پشکه‌ تێیدا په‌یمان به‌ستنی ئاشته‌وای و و گرێ به‌ست و ئاگر به‌سته‌ سه‌رکرده‌ سه‌رپشکه‌ له‌وه‌ی بیکات یان نه‌یکات به‌مه‌رجی دور خستنه‌وه‌ی فه‌سادو ڕاکێشانی قازانج و به‌رژه‌وه‌ندی یه‌کانه‌.

ئیمام القرطبي ج/28 ووتوویه‌تی :( ڕێگه‌ دراوه‌ بۆ ئیمام وسه‌رکرده‌ که‌ په‌یمان ی ئاشته‌وای ببه‌ستێت له‌ گه‌ڵ کافرو موشریکدا و ئاگر به‌ستیان له‌ گه‌ڵدا بکات ئه‌گه‌ر ئه‌وه‌ی به‌  باش زانی بۆ کۆمه‌ڵگا که‌ی ).
إبن الرشد له‌ کیتابی (بدایة المجتهد ) دا ج/1 ،ل /288دا ووتوویه‌تی :(ئه‌وانه‌ی که‌ وتوویانه‌ ڕێگه‌ دراوه‌ بۆ سه‌رکرده‌ که‌ په‌یمانی ئاشته‌وای ببه‌ستێت له‌وانه‌:ئیمام مالیك ،الشفعي،أبو حنیفة، ته‌نها له‌ لای ئیمامی شافعي  ده‌ڵێت په‌یمانی ئاگر به‌ست و ئاشته‌وای نابێت ماوه‌که‌ی درێژ بێت له‌و ماوه‌یه‌ی که‌ پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )له‌ په‌یمانی (الحدیبیة ) زیاتر بێت ).

ئیمام السیطي له‌ کیتابی (الکلیل ) ل/136 دا ووتوویه‌تی و :(ئه‌وه‌ی کردوه‌ به‌ به‌ڵگه‌ که‌ خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت { فَاجْنَحْ لَهَا}  سوره‌تی الأنفال ،واتا: ئه‌گه‌ر باڵی ئاشته‌واییان ڕاکێشاو هێنایانه‌ پێشه‌وه‌ تۆش باڵیان بۆ درێژ بکه‌ والله‌ أعلم.ئه‌وه‌ش ته‌نها بۆ سه‌رکرده‌و ئیمامه‌ چونکه‌ خوای  گه‌وره‌ به‌ پێغه‌مبه‌ره‌که‌ی فه‌رمووه‌ و ئاماژه‌ی پێداوه‌، به‌ شێوه‌یه‌کی تایبه‌ت  فه‌رمووده‌که‌ به‌مه‌به‌ستی ئه‌وه‌ی که‌ ئه‌و فه‌رمان وکاره‌ ته‌نها بۆ ئیمام یان سه‌رکرده‌یه‌ ،و گشتی نی یه‌ که‌ هه‌موو که‌سێك بگرێته‌وه‌ ).
إبن القیم ج/3 ،ل/ 423 دا له‌ باره‌ی کوشتنی جاسوسه‌وه‌ ووتوویه‌تی :(ئه‌وه‌ که‌ ڕاسته‌ فه‌رمانی کوشتنه‌که‌ ده‌گه‌ڕێته‌وه‌ بۆ سه‌رکرده‌ ئه‌گه‌ر کوشتن باشتر بوو ده‌یکوژێت ، و ئه‌گه‌ر مانه‌وه‌ی باشتر بوو ئه‌وا ده‌یهێڵێته‌وه‌  والله‌ أعلم ).
إبن الأرزق ج /2،ل /576 دا ووتوویه‌تی (په‌یمان به‌ستنی ئاشته‌وای ته‌نها سه‌رکرده‌ ده‌یبه‌ستێت بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی به‌بێ هیچ مه‌رجێکی فاسدو خراپ له‌ گه‌ڵ به‌سه‌رچونیدا ناشێت ).
به‌ڵام هه‌ڵبژارده‌ی په‌یمان  به‌ستن و شه‌ڕوکوشتار کردنو ئاگر به‌ستن ده‌بێت له‌سه‌ر بنه‌مای به‌رژه‌وه‌ندی گشتی بێت نه‌ك له‌سه‌ر ویست و ئاره‌زوی که‌سایه‌تی یه‌کان بێت .

إبن التیمیة له‌ (الفتاوي) ج/10 ،ل /408 داده‌ڵێت (خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت :{ هَذَا عَطَاؤُنَا فَامْنُنْ أَوْ أَمْسِكْ بِغَيْرِ حِسَابٍ } سوره‌تی یوسف، ده‌ڵێن ماناکه‌ی ئه‌وه‌یه‌  که‌: ئه‌وه‌ به‌شی ئێمه‌یه‌ بۆ تۆ به‌هه‌ر که‌سی ده‌ده‌یت به‌هه‌ر که‌سی ناده‌یت ئه‌وا سه‌ر پشکی و حیسابت له گه‌ڵ  ناکه‌ین ......کاتێك که‌( سعد کوڕی معاذ )حوکمی کرد به‌سه‌ر( بني القریظة ) دا حوکمه‌که‌ی ئه‌وه‌ بوو که‌ شه‌ڕ که‌ره‌کانیان بکوژرێن منداڵ وژنه‌کانیان کرد به‌ ( سبایة ) که‌نیزه‌ك بگیرێت وماڵ وسامانیان غه‌نیمه‌ت بێت ،پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )فه‌رمووی ئه‌و حوکمه‌ی تۆ ده‌رت کرد ، هه‌مان حوکمی زوای گه‌وره‌ بوو له‌ سه‌رووی حه‌وت ئاسمانه‌وه‌ )هه‌ربۆیه‌ یه‌ سه‌رکرده‌ سه‌رپشکه‌ له‌وه‌ی که‌ بیان کوژێت یان به‌ منه‌ت ئازادیان بکات یان به‌ پاره‌و ماڵ بیان گۆ ڕیێته‌وه‌ ،ئه‌م هه‌ڵبژاردنه‌ش ویست وئاره‌زوی که‌سی تایبه‌ت نی یه‌ ته‌نها هه‌ڵبژاردنێکه‌ بۆ به‌رژه‌وه‌ندی گشتی یه‌ هه‌ر کامیان شیاو بووبۆ بارو دۆخ و کات و شوێنه‌که‌ ئه‌وه‌ هه‌ڵده‌بژێرێت هه‌ر بۆیه‌ ڕێکه‌وت له‌ گه‌ڵ حوکمی خوای گه‌وره‌ له‌ سه‌روی حه‌وت ئاسمانه‌وه‌ )به‌ وردی باسکراوه‌ له‌ (الفتاوي) دا بیزوێنه‌وه‌ له‌ ،ل/ 116 ،/ج/34.
با سه‌رکرده‌و فه‌رمانده‌ی موسڵمانان وریا بن له‌ و فه‌رمانانه‌ی که‌ سه‌ر پشك کراونه‌ تیایدا هه‌رده‌بێت یه‌کێك له‌وانه‌ هه‌ڵبژێرێت دووربێت له‌ ویست وئاره‌زوی که‌سه‌کان .
ده‌بێت ڕاوێژ به‌یه‌کتر و که‌سی شیاو بکرێت پێش به‌ستنی په‌یمانی ئاشته‌وای  
سه‌رکرده‌ بۆی نی یه‌ به‌بێ ڕاوێژ کردنی فه‌رمانده‌و سه‌ربازه‌کان په‌یمان ببه‌ستێت سه‌ربه‌خۆ ته‌نها پاس ڕاوێژ کردن سه‌ر پشك ده‌بێت .

إبن القیم له‌ ج/3 ،ل/302 دا ده‌ڵێت :(باشتر وایه‌ سه‌رکرده‌ پرس وڕاوێژی خه‌ڵکه‌که‌ی ده‌وروبه‌ری و سه‌ربازه‌کانی بکات بۆ ئه‌وه‌ی ڕووی ڕاستی بۆ ده‌رکه‌وێت و مه‌به‌سته‌کانی بپێکێن نه‌فسیان ئارامم بێت پێی و خۆی بپارێزێت له‌ ڕه‌خنه‌ گرتن ،و ده‌رخستنی زانیاری له‌ که‌سه‌کان چونکه‌ که‌سی وا هه‌یه‌ زۆرترو که‌سی وا هه‌یه‌ که‌متر له‌ وباره‌یه‌وه‌ هه‌یه‌ ، بۆ چه‌سپاندنی فه‌رمانی خوای گه‌وره‌ که‌ ده‌فه‌رموێت: { وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْر }هه‌روه‌ها خوای گه‌وره‌ وه‌سف و باشه‌ی موسڵمانانی کردووه‌ به‌وه‌ی که‌ ده‌فه‌رموێت :{وَأَمْرُهُم شُورَى بَيْنَهُمْ}واتا:کاره‌کانیان به‌ڕاوێژ کردنی یه‌کتر ئه‌نجام ده‌ده‌ن ، ئه‌مه‌ ڕێبازو په‌یڕه‌وی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم ) بووه‌ له‌ هه‌موو شه‌ڕو کوشتارو په‌یمان به‌ستنه‌کانیدا بۆ که‌سێك بیه‌وێت له‌ ژیان نامه‌ی فێر بێت به‌تایبه‌تیس له‌ شه‌ڕی (الأحزاب)دا.

إبن القدامة له‌ (المغني) ج/10 ،ل/392 دا ده‌ڵێت :(سه‌رکرده‌ ده‌بێت نه‌رمو نیان بێت له‌ گه‌ڵ له‌شکره‌که‌یدا کاتێك ڕێیان پێ ده‌کات ده‌بێت له‌ گێره‌ی لاواز ترینیان ڕێیان پێ بکات بۆ ئه‌وه‌ی بارگرانیان نه‌کات ..........سه‌رکرده‌ نابێت مه‌یلی زیاتر بێت بۆ ده‌وروبه‌ره‌که‌ی و ئه‌وانه‌ی که‌ هاوڕی وناسیاوین بۆ ئه‌وه‌ی که‌س دڵی لێ نه‌شکێت پاشتر سه‌رشۆڕو سه‌رزه‌نیشتی بکه‌ن له‌ شه‌ڕیدا شه‌ڕ نه‌که‌ن له‌به‌ر ئه‌وه‌ی که‌ دڵیان ڕاناگرێت و ده‌بێت پرس وڕاوێژ زۆر بکات به‌وانه‌ی که‌ به‌تواناو زیره‌کو وریان خوای گه‌وره‌ ده‌فه‌رموێت:{ :{ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْر }واتا : ڕاوێژیان پێ بکه‌ له‌ کاره‌کانتدا جێگاو مه‌کانه‌تیش بۆ هاوه‌ڵه‌کان دا بنات و به‌که‌م ته‌ماشایان نه‌کات).
سه‌رکرده‌ ده‌بێت ده‌روازه‌ بکاته‌وه‌ بۆ فه‌رمانده‌کانی تاوه‌کو پرس و ڕایان لێ وه‌ربگرێت و ڕێگه‌یان بدات که‌ ڕه‌خنه‌ی لێ بگرن ئه‌گه‌ر چی توندو تیژیش بێت ، به‌ڵام پاآ وه‌رگرتنی بڕیار و ده‌رکردنی له‌ لایه‌ن سه‌رکرده‌وه‌ ده‌بێت هه‌موو مل که‌چ و گوێڕایه‌ڵ بن بۆ ئه‌وه‌ فه‌رمانانه‌ی که‌ سه‌رکرده‌ هه‌ڵی بژاردووه‌ ، جیاوازی وناکۆکی له‌ بیرو بۆ چوندا عه‌یب نی یه‌ ئاساییه‌ ، به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ قێزه‌ون و خراپه‌ ئه‌وه‌یه‌ که‌ ناکۆك و جیاواز بن له‌ هه‌ڵوێست وه‌رگرتندا ، جیاازی بیرو بۆ /چون په‌یوه‌ست نی یه‌ به‌ جیاوازی به‌ جیاوازی هه‌ڵوێسته‌وه‌ مه‌رج نی یه‌ هه‌رکه‌سێك بیرو بۆ چونی جیاواز بێت هه‌ڵوێستیشی جیاواز بێت و گوێڕایه‌ڵی سه‌رکرده‌که‌ی نه‌کات  ئه‌وه‌ هه‌ڵه‌یه‌کی زۆر گه‌وره‌ ترسناکه‌ ، هاوه‌ڵه‌کانی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )له‌ زۆر شتدا جیوازی بیرو بۆ چوونیان هه‌بووه‌ به‌ڵام هیچ کات نه‌یان هێشتووه‌ بگاته‌ ئه‌وه‌ی که‌ هه‌ڵوێستیان جیاواز بێت .
باسێك !
ئایا ده‌کرێت په‌یمان وگرێ به‌ستی ئاشه‌ته‌وای یان ئاگر به‌ست بکرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌ ناچاربین؟ زۆر له‌ خه‌ڵکی واده‌بینن که‌ په‌یمان وگرێ به‌ست له‌ گه‌ڵ کافرووژمناندا ناکرێت ته‌نهامه‌گه‌ر ناچار بێت و موسڵمانان له‌ لاوازی دا بن و نه‌توانن که‌ جیهادو تێکۆشان درێژه‌ پێ بده‌ن به‌رامبه‌ر به‌ دوژمنان به‌ڵام ئه‌وه‌ی که‌ ژیان نامه‌ی پێغه‌مبه‌ری خوێندبێته‌وه‌ لێ ی تێگه‌یشتبێت ده‌زانێت که‌ پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم ) زۆر په‌یمانو گرێ به‌ستی کردووه‌ له‌ کاتێکدا که‌ زۆر به‌تواناو ده‌سه‌ڵات بووه‌ به‌سه‌ر بارودۆخه‌که‌دا ته‌نها بۆ به‌دیهێنانی به‌رژه‌وه‌ندی شه‌رعی یه‌کان بووه‌.
ئیمام الشوکاني ج/ 8 ،ل/47 دا ده‌ڵێت :(ده‌رباره‌ی ڕه‌خنه‌ گرتنی هاوه‌ڵه‌کان پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )ده‌رباره‌ی په‌یمانی (الحدیبیة) له‌ کاتێکدا بوو که‌زۆر به‌هێزیش بووبه‌ ، ده‌ڵێت : له‌وانه‌یه‌ به‌هۆی ئه‌وه‌ بوو بێت که‌ زۆر بایه‌خیان دابووبێته‌ ئه‌وکاته‌ی که‌ تێیدا ژیاون زۆر بیریان له‌وه‌ کردبێته‌وه‌ که‌ چه‌ند تووشی زه‌لیلی هاتبوون به‌ ده‌ست خۆیانه‌وه‌ یان به‌ هۆکاری کاره‌کانیانه‌وه‌ له‌و کاته‌شدا که‌ خۆیان بینیوه‌ چه‌ند به‌هێزو به‌ توانا بوونه‌ به‌ بۆچونی خۆیان ده‌توانن مه‌به‌ست وئامانجه‌کانی خۆیان بهێننه‌ دی فه‌رزه‌کانیان ئه‌دابکه‌ن به‌ زه‌برو ده‌سه‌ڵاته‌وه‌ دوژمنانیان سه‌رشۆڕ بکه‌ن یان به‌ بۆچونی خۆیان ئیش وکاره‌که‌ گشتی یه‌ و مه‌رج نی یه‌ هه‌ر له‌و کاته‌دا به‌جێی بهێنن).

وهبة الزحیلي له‌ ( آثارالحرب)ل/634 دا ده‌ڵێت :(پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )په‌یمانی ئاشته‌وای به‌ست له‌ گه‌ڵ قوره‌یشی یه‌کاندا به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ ناچار بێت ، به‌ڵکو ئه‌و ۆه‌یمانه‌ بێ مانا بوو له‌ ڕوانگه‌ی موسڵمانانه‌وه‌ واز له‌ و به‌نده‌ش بهێنه‌ که‌ تێدا بوو ئه‌گه‌ر موسڵمانێك بگه‌ڕێته‌وه‌ بۆ ناو قوره‌یش نه‌ده‌بوو که‌س ڕێگری لێ بکات و بیگه‌ڕێنـنه‌وه‌ ، ئه‌وه‌ش پێش ئه‌و په‌یمانه‌ی له‌ فه‌رموده‌یه‌کدا که‌ ئیمامی أحمد ده‌یگێڕێته‌وه‌ ، ده‌فه‌رموێت :( والله‌ لا تدعوني قریش إلی خطة یسألونني فیها صلة الرحم إلا أعطیتهم إیاه‌ ) واتا: سوێند به‌خوا قوره‌یش بۆهه‌ر پلانێك بانگم بکه‌ن که‌ گه‌یاندنی سیله‌ی ڕه‌حمی تیادابێت هه‌رده‌یانده‌مێ ، به‌هه‌مان شێوه‌ پێغه‌مبه‌رصلی الله‌ علیه‌وسلم په‌یمانی به‌ست له‌گه‌ڵ ئه‌هلی خه‌یبه‌رداکرد ، وازی له‌ عه‌شره‌تی ( الضمیري ) هێنا له‌غه‌زای (الأبواء) دا ، هه‌روه‌ها په‌یمانی ئاشته‌وایی له‌گه‌ڵ (دومة) دا به‌ست ، ئه‌هلی نجران و ئاگربه‌ستی کرد له‌گه‌ڵ صفوانی کوڕی ئومیة به‌سست بۆماوه‌ی چوارمانگ له‌ساڵی فتح دا پێغه‌مبه‌ر صلی الله‌ علیه‌وسلم ووڵامی گه‌وره‌ی خزاعة ی دایه‌وه‌ به‌ووته‌ی :{ إنا لم نأت لقتال أحد إنما جئنا لنطوف بهذا البیت فمن صدنا قاتلناه‌ } واتا : ئێمه‌ نه‌هاتوین بۆکوشتن وکوشتاری که‌س ، به‌ڵکو هاتوین که‌ ته‌واف بکه‌ین به‌ده‌وری ماڵی خوادا (الکعبة) هه‌رکه‌سێکیش ڕێگریمان لێبکات ئه‌وا کوشتاری ده‌که‌ین .

له‌وهه‌ڵسوکه‌وته‌یدا صلی الله‌علیه‌وسلم ئه‌وه‌ی ده‌ربڕی که‌ حه‌زی به‌ کوشتارکردن نی یه‌ وئاماده‌یه‌ که‌ هه‌رپلانێك ئه‌وان پێێان چاكبێت که‌ خوێنی تیادا نه‌ڕێژرێت وبه‌رزیوپیرۆزی مه‌ککه‌ی تیادا ڕابگیرێت ئه‌وا ئه‌و ئاماده‌یه‌و به‌جێێ ده‌هێنێت ، وڕایگه‌یاند که‌ ویست وئاره‌زووی شه‌ڕکردنی نی یه‌ ته‌نها هاتووه‌ بۆ به‌رزڕاگردنی مه‌ککه‌ به‌ڵام له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا هه‌رکه‌سێك ڕێگریان لێبکات ئه‌وا کوشتاری ده‌کات به‌تایبه‌تی پاش ئه‌وه‌ی که‌ ده‌نگوباسی ئه‌وه‌ی بیست که‌ عثمانکوڕی عفان کوژراوه‌ صلی الله‌ علیه‌وسلم فه‌رموی { لانبرح حتی نناجز القوم } ناڕۆین وده‌رناچین تاوه‌کو ڕووبه‌ڕووی ئه‌وقه‌ومه‌ نه‌بینه‌وه‌ ، ئه‌گه‌ر ده‌نگۆی کوشتنی عثمان کوڕی عفان ڕاستبێت ، بانگی خه‌ڵکیکرد بۆئه‌وه‌ی به‌یعه‌تی پێبده‌ن له‌سه‌ر ئه‌وبڕیاره‌ له‌ژێر داره‌که‌دا ، پاشان هه‌رچی شتومه‌کی خۆیان هه‌بوو کۆیانکرده‌وه‌و خۆیان ئاماده‌کرد وچه‌کیان پۆشی ئه‌گه‌رچی چه‌یکان که‌م پێبوو هه‌روه‌ها له‌وپه‌یمانه‌ی که‌ به‌ستی هاوه‌ڵه‌کانی زۆرنیگه‌ران بوون له‌وانه‌ش عمری کوڕی خطاب وزۆرێکی تر له‌ هاوه‌ڵان .
 أبو السعید الخدري له‌ باسی پێ ناخۆش بوونی هاوه‌ڵه‌کاندا ده‌ڵێت :(وقد کان أصاب رسول الله‌ (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )یکدهون الصلح ) هاوه‌ڵه‌کانی پێگه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )ئه‌و په‌یمانه‌یان پێ ناخۆش  نه‌بوو ، هه‌وڵیان ده‌دا بۆ ئه‌وه‌ی که‌ پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )به‌ خۆیدا بچێته‌وه‌ و چاو به‌به‌ نده‌کانی  په‌یمانه‌که‌دا  بخشێنێته‌وه‌ که‌ چی تێدا نوسراوه‌ ئه‌وان وایان ده‌زانی ئه‌و ده‌قانه‌و ئه‌و به‌ندانه‌ ڕووشاندنی ڕێزو ئورمه‌تی موسڵمانانه‌ هه‌روه‌کو ئه‌وه‌ی که‌ وایان ده‌زانی هه‌رچی  هاوه‌ڵه‌کانیان هه‌بوو هه‌مووی شه‌هید بوون یان هه‌وڵ وڕه‌نجه‌کانیان به‌خه‌سار دراوه‌ به‌و په‌یان به‌ستنه‌ ، پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )هه‌ر هه‌وڵی ده‌دا که‌ که‌ قه‌ناعه‌تیان پێ بهێنێت که‌ هیچ حه‌یف نی یه‌  و زه‌ره‌رمه‌ند نابن ، تاوه‌کو وایان لێ هات ده‌ستیان کرد به‌گریان بۆ ئه‌وه‌ی  که‌ به‌سه‌ر( أبا جندل ) هاتبوو که‌ موسڵمان بوو به‌ڵام ئه‌وان ده‌یانگرت وده‌یان نارده‌وه‌ بۆ ناو کافره‌کان له‌ داخ وخه‌فه‌تدا ده‌گریان که‌ باوکی( أبا جندل ) ده‌ستی ده‌گرت وپه‌ل کێشی ده‌کرد بۆ ناو کافران و بۆ ژێر ئه‌شکه‌نجه‌و ئازار به‌بێ ئه‌وه‌ی که‌ موسڵمانان بتوانن هیچ بکه‌ن هاوکاری و یارمه‌تی بده‌ن به‌هۆی ئه‌و په‌یمانه‌ی که‌ به‌ستبوویان له‌ گه‌ڵ قوره‌یشدا ،  وایان ده‌زانی ئه‌وه‌ی که‌ ده‌یکه‌ن ڕنینی به‌ری تاڵی ئه‌و په‌یمانی ئاشته‌وای یه‌ که‌ به‌ستبوویان له‌گه‌ڵ قوره‌یشدا زۆر هه‌وڵیان ده‌دا که‌ ڕێگر بن له‌ به‌رده‌م ئه‌و په‌یمانه‌دا ته‌نانه‌ت وایان لێ هات بوو هه‌ندێکیان بیری ئه‌وه‌یان ده‌کرده‌وه‌ که‌ ده‌رچن بۆ کوشتاری موشریکه‌کان له‌ سه‌روی ئه‌وه‌شی که‌ په‌یمانیان به‌ستبوو له‌ حدیبیة .

أبو سعید الخدري دڵێت :(جلست إلی عمر بن الخطاب یوما فذکر القضیة أی صلح الحدبیة فقال لقد دخلني یوئمزمن الشك وراجعت النبي (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )یوئمذ مراجعة  ما راجعة مثلها ، لقد اعتقد فیما دخلني یئمذ رقابا وصمت دهرا وإني لأذکرها صنعت خالیا فیکون أکبر همي ، ثم جعل الله‌ عاقبة القضیة خیرا فینبغي للعباد أن یفهموا الرأي ولله‌ لقد دخلني یومئذ من الشك حتی ملت نفسي :لو کنا مائة رجل علی مثل رأي مادخلنا فیه‌ أبدا ، فلما وقعت القضیة أسلم في الهدنة أکثر من یوم دعا رسول الله‌ (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )إلی یوم الحدیبیة ،وما کان في الإسلام فتح أعظم من الحدیبیة).
تێگه‌یشتن له‌ په‌یمانی( الحدیبیة ) زۆر له‌وه‌ گه‌وره‌تره‌ که‌وا له‌م چه‌ند دێڕه‌دا بنوسرێته‌وه‌ و باسی بکه‌ین به‌ڵام ئه‌مه‌ کورته‌یه‌ك بوو له‌ باسێکی کورت و تایبه‌ت له‌ و باسه‌دا ، وه‌ به‌ئاگاداریه‌وه‌ که‌ خۆم ئاگادار ده‌که‌مه‌وه‌ که‌ به‌ هه‌ڵه‌دا نه‌چم دتوانم بڵێم پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )ڕێزی گرتووه‌ له‌ هه‌موو ئه‌و ناڕه‌زایی و بیرو بۆچوونه‌ جیاوازانه‌ی که‌ هاوه‌ڵه‌کانی هه‌یان بووه‌ ده‌ریان بڕیوه‌ به‌رامبه‌ریشیان نه‌وه‌ستاوه‌ته‌وه‌ به‌ هیچ ئازاردانێك چونکه‌ ئه‌وانه‌ی که‌ ناکۆك بوون ته‌نها له‌ خۆشه‌ویستی خۆیان بۆ دینه‌که‌ و نیه‌ت پاکی  خۆیانه‌وه‌ ئه‌وه‌یان ده‌رده‌بڕی .

منیر الغضبان له‌ کیتابی (المنهج الحرکی في السیرة النبویة )  ل/28 دا ده‌ڵێت :(ئه‌و ده‌رسه‌ی که‌ ده‌مانه‌وێت بیگه‌یه‌نی ن به‌ سه‌رکرده‌و فه‌رمانبه‌ره‌کان و به‌رپرسه‌کانی بزوتنه‌وه‌ حیسلامی یه‌کان ئه‌وه‌یه‌ که‌ ده‌بێت به‌به‌زه‌ی و نه‌رم و نیان بن له‌ به‌رامبه‌ر سه‌ربازه‌کانیان ئه‌وانه‌ی کاتێک ناتوانن تێبگه‌ن له‌وفه‌رمانانه‌ی که‌ ده‌ری ده‌که‌ن و هه‌ڵسو که‌وتی جیاوازیان ده‌بێت نه‌رمو نیان بن له‌گه‌ڵیاندا..........له‌به‌ر ئه‌وه‌یه‌  جه‌خت ده‌که‌ینه‌وه‌ که‌ له‌ دنیا دا  هیچ سه‌رکرده‌یه‌ك نی یه‌  که‌ په‌یمابی خوای هه‌ڵگرتبێت و هه‌ڵه‌ی نه‌بێت هه‌ر بۆیه‌ سه‌رکرده‌ ده‌بێت لێبورده‌ بێت و به‌خشنده‌ بێت کاتێك که‌ فه‌رمانێك ده‌رده‌کات و هه‌ندێ له‌ سه‌ربازه‌کانی کارێکی پێچه‌وانه‌ ده‌دات و یان ناتوانێت فه‌رمانه‌که‌ جێ به‌جێ بکات و به‌پێچه‌وانه‌ی ویستی ئه‌وه‌وه‌ یه‌ ، له‌ کاتێکدا که‌ کۆمه‌ڵگای هاوه‌ڵه‌کان باشترین کۆمه‌ڵگا بووه‌ له‌سه‌ر زه‌ویدا نه‌یان توانیوه‌ گوێڕایه‌ڵی ته‌واو ده‌رببڕن که‌ هێزێك سه‌رکرده‌که‌ی پێغه‌مبه‌ری خوا بووه‌ (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )هیچ سه‌یر نی یه‌ ئه‌گه‌ر جیاوازی بیرو بۆچوون و هه‌ڵسوکه‌وتی جیاواز و بێ گوێی له‌ ناو هه‌رهێزێزو کۆمه‌ڵگایه‌یه‌كی ئه‌م سه‌رده‌مه‌دا ڕووبدات که‌ هه‌موو که‌سێك له‌ ئیش وکاره‌کانی دا هه‌ڵه‌ده‌کات و نایپێکێت ).
ئه‌وه‌شی زۆر گرنگه‌ له‌م باسه‌دا بیزانین ئه‌ویه‌ که‌ له‌ چ ڕوویه‌که‌وه‌ په‌یمانی خوای بووه‌ بۆ پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )ئه‌وه‌ش له‌سه‌ر فه‌رمووده‌ی پێغه‌مبه‌ر (صلی الله‌ علیه‌ وسلم )که‌ فه‌رموویه‌تی :(إني رسول الله‌ ولست أعصبیه‌ وهو ناصري )واتا : من پێغه‌مبه‌ری خوام وسه‌رپێچی خوای گه‌وره‌ ناکه‌م خوای گه‌وره‌ سه‌ریشم ده‌خات ، ئه‌و ڕوه‌شی که‌سیاسه‌تی شه‌رعی بووه‌ خای گه‌وره‌ نه‌هی کردووه‌ ئه‌گه‌ر ئافره‌تانی موسڵمان له‌ مه‌ککه‌وه‌ ڕایان کرد بۆ مه‌دینه‌ نه‌یامنگێڕنه‌وه‌ بۆ مه‌ککه‌ پێشوازیان لێ بکه‌ن ).