تایبەتمەندیەکانی ڕەشکە
شەیما محمد نجم الدین
   مێژووی ئیسلام
  چیڕۆكی فه‌تحی قوسته‌نته‌نیه‌
و.سه‌رباز يوسف گۆران
هه‌ رله‌وكاته‌وه‌یی كه‌پێغه‌مبه‌ر مووژده‌ی فه‌تح كردنی‌ قوسته‌نتینیه‌ی  دابوو ئه‌و فه‌تحه‌ ببوه‌ خه‌ونێك له‌بیری موسوڵمانان، عن عَبْدِ اللهِ بْنِ عَمْرِو بْنِ الْعَاصِ: سُئِلَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم "أَيُّ الْمَدِينَتَيْنِ تُفْتَحُ أَوَّلًا قُسْطَنْطِينِيَّةُ أَوْ رُومِيَّة؟ُ فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم: مَدِينَةُ هِرَقْلَ تُفْتَحُ أَوَّلًا يَعْنِي قُسْطَنْطِينِيَّةَ"، وروي عنه صلى الله عليه وسلم: «لَتُفْتَحَنَّ الْقُسْطَنْطِينِيَّةُ فَلَنِعْمَ الْأَمِيرُ أَمِيرُهَا وَلَنِعْمَ الْجَيْشُ ذَلِكَ الْجَيْشُ» رواه أحمد: [6645]، والدارمي: [486]، والحاكم: [8662].
واته‌ :باشترین سه‌ركرده‌ ئه‌وسه‌ركرده‌یه‌یه‌ و باشترین سوپا ئه‌وسوپایه‌یه‌كه‌ فه‌تحی‌ قوسته‌نتینیه‌ ده‌كات له‌مێژوودا چه‌ندین جار هه‌وڵی‌ فه‌تح كردنی‌ دراوه‌ تاوه‌كوو له‌سه‌رده‌ستی‌ سوپای عوسمانی‌ و سه‌ركرده‌كه‌ی محمدی‌ كوڕی‌ موڕادی‌ دووه‌م فه‌تحكرا ،جابابزانین ئه‌وسه‌ركرده‌یه‌ چوَن ئه‌ونازناوه‌یی به‌ده‌ست هێنا  كه‌پێغه‌مبه‌ر ده‌رباره‌ی فه‌رموویه‌تی‌ باشترین سوپاو باشترین سه‌ركرده‌ .
په‌رتوكه‌كانی‌ مێژومان باس له‌وه‌ده‌كه‌ن كه‌محمدی‌ فاتیح هه‌رله‌منداڵیه‌وه‌ گرینگی‌ گه‌وره‌ی‌ پێدراوه‌ له‌لایه‌ن باوكیه‌وه‌ فێری‌ تیرهاوێژی‌ و ئه‌سپ سواری‌ بووه‌، وه‌باوكی‌ كردویه‌تی‌ به‌قوتابی‌ له‌ژێ رده‌ستی‌ زانای گه‌وره‌ (ئه‌حمه‌د بن ئیسماعیل گوَرانی) كه‌ به‌ ئه‌بو حه‌نیفه‌ی سه‌رده‌می‌ خوَی ناسراوه‌ و ڕوَڵی‌ سه‌ره‌كی‌ هه‌بووه‌ له‌په‌روه‌رده‌كردنی‌ تاوه‌كو له‌سه‌رده‌ستی‌ ئه‌و ته‌واوی‌ قورئانی‌ پیرۆزی‌ له‌به‌ركردووه‌ و هه‌موومێژوویی‌ ئیسلامی‌ و ئه‌وهه‌ولاَنه‌ی كه‌دراون بوَفه‌تح كردنی‌ قوسته‌ نتینیه‌ له‌لا خوێندووه‌ ، هه‌روه‌ها كاریگه‌ری‌ زانایی گه‌وره‌ (ئاق شه‌مسه‌دین سنقه‌ری‌ ) به‌ئاشكرا پێوه‌دیار بووه‌ كه‌یه‌كه‌م كه‌س بووه‌ له‌ مندالیدا بیری‌ فه‌تحی‌ قوسته‌نتینیه‌یی له‌مێشكیدا چه‌سپاندووه‌ .
بوَیه‌ كاتێك كه‌(محمدی‌ دووه‌م) له‌دوایی باوكی‌ (موڕادی‌ دووه‌م )ده‌بێته‌ سوڵتانی‌ عوسمانی‌ فه‌تحی‌ قوسته‌نتینیه‌ ده‌بێته‌ یه‌كێك له‌ئامانجه‌ گه‌وره‌كانی‌ ژیانی‌ بوَئه‌و مه‌به‌سته‌ چه‌ند ڕێ و شوێنێك ده‌گرێته‌ به‌ر :
هه‌رله‌سه‌ره‌تاوه‌ ده‌ست ده‌كات به‌توَكمه‌ كردنی‌ سوپای عوسمانی‌ له‌ڕوویی‌ ماددی‌ و مه‌عنه‌ویه‌وه‌ ،كوَمه‌ڵێك زانا له‌ناو سوپا بلاَوده‌كاته‌وه‌ بوَئه‌وه‌ی ڕوَحی‌ جیهاد له‌مێشكیاندا بچه‌سپێنێ‌ و به‌رده‌وام ئه‌و فه‌رمودانه‌ی‌ پێغه‌مبه‌ری‌ به‌ بیر ده‌هێنانه‌وه‌ كه‌ده‌رباره‌ی‌ فه‌تحی‌ قوسته‌نتینیه‌ فه‌رمویه‌تی‌، سابه‌ڵكو ئه‌وسوپایه‌ سوپای‌ عوسمانی‌ بێت و ئه‌و شه‌ره‌فه‌ گه‌وره‌یه‌ به‌وان ببڕێت .
بوَیه‌ ڕاوێژی‌ كرد به‌خاوه‌ن ئه‌زمونان و ده‌ستی‌ كرد به‌دیاری كردنی‌  ڕێگریه‌كانی‌ به‌رده‌م كاره‌كه‌ و سێ هوَكاری‌ سه‌ره‌كی‌ دیاری‌ كرد :
1-نه‌بوونی‌ هیچ قه‌لاَیه‌كی‌ سه‌ربازی‌ له‌نزیكی‌ شاره‌كه‌ كه‌سه‌ربازان بپارێزێت له‌زستانی‌ له‌ناو به‌ر كه‌ئه‌گه‌ر شاره‌كه‌ گه‌ماروَبدرێت .
2-نه‌بونی‌ توَپی‌ دوورهاوێژ كه‌بتوانێ‌ شوراكانی‌ شاره‌كه‌ببڕێت .
3-بوونی‌ زنجیره‌یه‌ك ووشكانی‌ له‌كه‌ناری‌ كه‌نداوه‌كه‌ كه‌ڕێگربوو له‌چونی‌ كه‌شتی‌ بوَناو ئاوی‌ ده‌ریا .
لێره‌وه‌ محمد فاتیح به‌عه‌قلێكی‌ گه‌وره‌ و ده‌روونێكی‌ پڕله‌هیواوه‌ ده‌ستی‌ كرد به‌ كاركردن بوَئه‌و پلانه‌ بوَئه‌و مه‌به‌سته‌ ئه‌نجومه‌نێكی‌ ڕاوێژكاری‌ درووستكرد بوَچوَنیه‌تی‌ سه‌ركه‌وتن به‌سه‌ر ئه‌و كوَسپانه‌ بوَئه‌م مه‌ به‌سته‌ پاره‌یه‌كی‌ زوَری‌ ته‌رخان كرد و خه‌لكێكی‌ زۆری خاوه‌ن ئه‌زموون ،له‌وباره‌وه‌ پێشنیاری باشیان بۆ كرد بۆئه‌وه‌ی‌ به‌سه‌ر ئه‌و كۆسپانه‌دا سه‌ركه‌ون و فه‌تحی‌ ئه‌و شاره‌ بكه‌ن.
جێبه‌جێكردنی‌ پلانه‌كه‌ :
محمد فاتیح هه‌ڵسابه‌ جێبه‌جێكردنی‌ پلانێكی‌ زوَرتوَكمه‌ كه‌ڕوَژهه‌لاَت ناسه‌كان ده‌رباره‌ی گوتویانه‌: (ئه‌م پیاوه‌ پێش ئه‌سكه‌نده‌ر و ناپلیوَن كه‌وتووه‌) ،پلانێكی‌ ناوازه‌ی‌ دانا بوَهه‌ر یه‌ك له‌ هوَكاره‌كان :
1-بۆ نه‌بوونی‌ قه‌لاَی‌ سه‌ربازی‌ ، بڕیاریدا به‌دروست كردنی‌ قه‌لاَیه‌كی‌ سه‌ربازی‌ توَكمه‌ بۆ ئه‌مه‌یش كاركه‌رانی‌ كوَكرده‌وه‌ و پێی‌ فه‌رموون ئایه‌ده‌تانه‌وێت له‌شوێن كه‌وتووانی‌ پێغه‌مبه‌ربن له‌ڕوَژی‌ قیامه‌ت ! وه‌له‌و كوَمه‌ڵه‌ بن كه‌پێغه‌مبه‌رده‌رباره‌یان فه‌رموویه‌تی‌ باشترین سوپان، بوَیه‌ دوای هاندانێكی‌ زوَر توانی‌ له‌ماوه‌یه‌كی‌ كورت و له‌ سێ مانگ دا كاره‌كه‌ ته‌واو بكات. 
2- بۆ نه‌بوونی‌ تۆپی دوور هاوێژ ،سولتان هه‌ڵسا به‌سوود وه‌رگرتن له‌تواناكانی‌ نا مسوڵمانیش بوَیه‌ پێشوازی‌ كرد له‌زانا و ئه‌ندازیاری‌ ماجه‌ری‌ (ئوَربان) كه‌ده‌یتوانی‌ توَپخانه‌ی زوَرتایبه‌ت درووست بكات ،كه‌له‌توانای دابێَت دیواره‌كانی‌ قوسته‌نتینیه‌ ببڕێت، سوڵتانیش پاره‌یه‌كی‌ زۆری خسته‌ به‌رده‌می‌ و له‌گه‌ڵ سه‌رجه‌م ئامرازه‌كان بوَئه‌وه‌ی‌ داهێنان بكات له‌درووستكردنی‌ توَپخانه‌ بوَده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ .
(ئوَربان) به‌یارمه‌تی‌ چه‌ند ئه‌ندازیارێكی‌ عوسمانی‌ و له‌ ژێ سه‌رپه‌رشتی‌ ڕاسته‌وخوَی‌ سوڵتان هه‌ستا به‌درووستكردنی‌ سێ‌ توَپخانه‌ی‌ گه‌وره‌ كه‌ گه‌وره‌كه‌یان نزیكه‌ی‌ حه‌فت  سه‌د تۆن ده‌بوو ده‌یتوانی‌ هه‌زارمیل ببڕێت و ناویان نا توَپخانه‌ی‌ سوڵتانی‌ ،به‌مه‌یش خه‌ریكبوو ئاواتی‌ سوڵتان له‌ به‌دیهێنانی‌ ئامانجه‌كه‌ی‌ بهێته‌دی‌.
3-بوونی‌ ووشكاییه‌كی‌ درێژكراوه‌ كه‌ ڕێگری‌ له‌چوونی‌  كه‌شتیه‌كان ده‌گرت ، بوَئه‌مه‌ش پلانێكی‌ زوَرناوازه‌ی‌ داڕشت كه‌ به‌بیری هیچ زاناو بیرمه‌ندێك دا نه‌هاتووه‌ له‌مه‌و پێش و هه‌ڵسابه‌درووست كردنی‌ ڕێگایه‌كی‌ درووستكراو له‌ته‌خته‌ وه‌هه‌مووڕێگاكه‌ی‌ به‌زه‌یت و ڕوَن چه‌ور كرد، بوَئه‌وه‌ی‌ به‌ئاسانی‌ كه‌شتیه‌كان به‌ سه‌ریان تێبپه‌ڕن و توانی‌ حه‌فتا كه‌شتی‌ به‌و ڕێگایه‌ كه‌درێژی‌ سێ‌ میل بوو له‌مه‌غریبه‌وه‌ تاوه‌كو نوێژی‌ به‌یانی‌ بگه‌یه‌ننه‌ ناو ده‌ریا كه‌ئه‌مه‌ش ڕوَمه‌كانی‌ توشی‌ سه‌رسامی‌ و شپرزه‌یی ، كرد بوَماوه‌ی‌ سی‌ و پێنج ڕوَژ گه‌ماروَی‌ قوسته‌نتینیه‌یان دا له‌ ووشكانی‌ و ده‌ریادا .
به‌یانی‌ ڕۆژی سێ شه‌ممه‌ 20/جه‌مادی یه‌كه‌می‌ /857كۆچی ،1453 زاینی‌ سولتان به‌خۆی و سه‌د هه‌زار موجاهید چوونه‌ ناو شار و ئالای‌ ده‌وله‌تی‌ عوسمانیان له‌ سه‌ر بورجه‌كانی‌ شار به‌رزكرده‌وه‌ و توانیان پاشای ڕۆم كه‌بۆئه‌وه‌ی‌ نه‌ناسرێته‌وه‌ سه‌رجه‌م جل و به‌رگه‌كانی‌  داكه‌ندبوو  له‌ناو شاردا بكوژن و سولتان فه‌رمانی ده‌ركرد كه‌ چاك بن له‌گه‌ل خه‌لكی‌ شاره‌كه‌ و كه‌نیسه‌ی‌ ئایا سۆفیا كرایه‌ مزگه‌وت و تاوه‌كوو سالی‌ 1924 كرایه‌ مۆزه‌خانه‌.
دوای‌ كۆتایی هاتنی‌ فه‌تحه‌كه‌ سولتان محمدی دووه‌م پایته‌ختی‌ ده‌وله‌تی‌ له‌ ئه‌ده‌رنه‌وه‌ گواسته‌وه‌ بۆئه‌و شاره‌ و ناوی‌ نا (ئیسلامبۆل) كه‌ به‌مانای‌ (عه‌رشی ئیسلام) دێت.
به‌مه‌یش موعجیزه‌یه‌كی‌ تر له‌ موعجیزه‌كانی‌ پێغه‌مبه‌ر ص هاته‌ دی كه‌ حه‌فت سه‌د سال له‌مه‌وبه‌ر هه‌والی‌ ئه‌و فه‌تحه‌ی‌ دابوو.
چی له‌و ڕووداوه‌ فێر ده‌بین:
1-په‌روه‌رده‌كردنی‌ مندالانمان به‌ په‌روه‌رده‌كرنێكی‌ موسولمانانه‌و و چاندنی‌ تۆوی‌ خه‌مخۆری بۆ ئوومه‌ت.
2-بوونی‌ پلان و ستراتیج ڕێژه‌ی‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان به‌رزده‌كاته‌وه‌.
3-سوود وه‌رگرتن له‌ كه‌سانی‌ بیانی و نا موسولمان بۆ مه‌به‌ستی‌ گه‌یشتن به‌ ئامانجه‌كان.

به‌روار: 11/04/2016
بینین: 395